BRICS sau Hội nghị New Delhi: Thanh toán nội tệ không phải là sự thay thế đồng USD

Hội nghị thượng đỉnh BRICS lần thứ 18 ở New Delhi tạo ra một đồng thuận chính trị đáng kể, chứ không tạo ra một đồng tiền mới. Tuyên bố New Delhi, được thông qua ngày 12/9, đưa ra chương trình nghị sự rộng về thương mại, tài chính và cải cách quản trị toàn cầu, trong đó có việc tiếp tục xây dựng các phương thức thanh toán xuyên biên giới nhanh hơn và dễ tiếp cận hơn. Tuy nhiên, văn kiện không khởi động đồng tiền chung BRICS, cũng không cam kết thay thế USD. 442

Đây là điểm then chốt để hiểu đúng cả kết quả hội nghị lẫn những lời đe dọa thuế quan từ phía Mỹ. BRICS đang mở rộng các lựa chọn thanh toán thương mại ngoài kênh USD, nhưng chưa xây dựng những thể chế cần thiết cho một hệ thống tiền tệ thống nhất.

Tuyên bố New Delhi thực sự thúc đẩy điều gì?

Văn kiện gồm 140 đoạn kêu gọi hợp tác về kinh tế và tài chính, đồng thời chỉ trích các biện pháp thuế quan, phi thuế quan đơn phương, trừng phạt và các biện pháp cưỡng ép kinh tế khác. Ngôn ngữ được lựa chọn theo hướng đồng thuận: tuy có nhiều nội dung gắn với tranh cãi về thuế quan và trừng phạt, tuyên bố không nêu đích danh Mỹ. 418

Về thanh toán, định hướng là thực dụng hơn là mang tính lật đổ. Các nước BRICS ủng hộ tiếp tục làm việc về những cơ chế giúp thanh toán xuyên biên giới nhanh hơn, rẻ hơn, dễ tiếp cận, hiệu quả, minh bạch và an toàn hơn; đồng thời mở rộng sử dụng đồng tiền quốc gia khi từng nước thấy phù hợp. Tuyên bố cũng thừa nhận không có một mô hình chung cho tất cả, bởi ưu tiên quốc gia không giống nhau. 11

Nói cách khác, dự án trước mắt là đa dạng hóa phương thức thanh toán, gồm:

• thanh toán nhiều hơn cho thương mại song phương bằng đồng tiền nội tệ;
• kết nối hoặc nâng cấp hạ tầng thanh toán;
• giảm chi phí giao dịch và mức độ dễ tổn thương trước gián đoạn; và
• gia tăng tiếng nói trong quản trị tài chính toàn cầu.

Điều này rất khác với việc phát hành một đồng tiền chung, lập ngân hàng trung ương chung hay thay USD trong vai trò đồng tiền dự trữ và giao dịch chủ đạo của thế giới.

Vì sao các đe dọa thuế quan của Trump vẫn đáng chú ý?

Donald Trump từng cảnh báo mức thuế 100% đối với các nước BRICS nếu họ tạo ra hoặc ủng hộ một đồng tiền nhằm thay thế USD. Ông cũng đe dọa áp thêm 10% thuế đối với các nước đứng về phía những gì ông gọi là chính sách “chống Mỹ” của BRICS. 4637

Vì vậy, các lời cảnh báo này nhắm đến một lo ngại chiến lược rộng hơn các biện pháp cụ thể trong Tuyên bố New Delhi. Ngay cả thanh toán nội tệ có quy mô hạn chế và các kết nối thanh toán thay thế cũng có thể làm giảm, dù chỉ ở mức biên, sự lệ thuộc vào hạ tầng dựa trên USD. Từ góc nhìn Washington, đe dọa thuế quan làm tăng cái giá tiềm tàng nếu các sắp xếp kỹ thuật này phát triển thành một thách thức chính trị và kinh tế phối hợp chặt chẽ hơn.

Tuy nhiên, cách diễn đạt tại hội nghị cũng cho thấy các thành viên đang quản trị rủi ro đó. Ấn Độ nói rõ không ủng hộ một đồng tiền chung BRICS hoặc một dự án công khai chống USD; thay vào đó, New Delhi nhấn mạnh thanh toán bằng nội tệ và thanh toán số để hạ chi phí thương mại xuyên biên giới. 4042

Trường hợp Ấn Độ–Nga: cơ hội có thật, nhưng cũng là giới hạn

Theo thông tin được đưa ra, 96% thương mại song phương Ấn Độ–Nga hiện có thể được thực hiện bằng rupee và rúp thông qua các cơ chế thanh toán đang hoàn thiện. 21 Đây là minh chứng đáng chú ý: thanh toán nội tệ có thể mở rộng khi hai nước có quy mô thương mại đủ lớn, lợi ích tương đồng và hạ tầng thanh toán phù hợp.

Nhưng thành công song phương không tự động mở rộng thành công trên toàn BRICS. Một hệ thống rộng hơn sẽ phải giải quyết các câu hỏi khó hơn nhiều:

• Doanh nghiệp xuất khẩu có thể dễ dàng quy đổi và sử dụng đồng tiền họ nhận được không?
• Có đủ công cụ tài chính để phòng ngừa rủi ro tỷ giá không?
• Số dư tích lũy bằng một đồng tiền có thể đầu tư hoặc chi tiêu ở nơi khác không?
• Doanh nghiệp tư nhân có tin tưởng khuôn khổ pháp lý, tài chính và vận hành của hệ thống không?
• Các thành viên có thể thống nhất quy tắc chung dù khác nhau về kiểm soát vốn, hệ thống ngân hàng và mục tiêu chính sách không?

Việc tuyên bố nhấn mạnh một cách tiếp cận linh hoạt phản ánh chính các ràng buộc này. 11 Lập hóa đơn và thanh toán bằng nội tệ có thể giảm vai trò của USD ở một số tuyến thương mại nhất định, nhưng chưa tạo ra một mạng lưới tiền tệ chung có thể sử dụng rộng rãi.

Chia rẽ nội bộ mới là trở ngại lớn hơn

Hội nghị cho thấy BRICS vẫn có thể thống nhất ngôn ngữ chung cho một chương trình nghị sự lớn. Nhưng đồng thời, nó cũng cho thấy mức độ cân chỉnh ngoại giao cần thiết để làm được điều đó. Tuyên bố về Trung Đông bày tỏ “quan ngại sâu sắc” và kêu gọi “kiềm chế tối đa”, nhưng không quy trách nhiệm cho bất kỳ nước nào. 1

Cách diễn đạt thận trọng này xuất hiện giữa căng thẳng gay gắt giữa Iran và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), đều là thành viên BRICS. Reuters đưa tin trước hội nghị rằng UAE đã đình chỉ toàn bộ thương mại và giao dịch tài chính với Iran sau các vụ tấn công tên lửa của Iran trong cuộc xung đột. 17 Một khối có các thành viên đang đứt gãy trực tiếp về thương mại và tài chính vì xung đột rõ ràng sẽ gặp giới hạn khi xây dựng các cơ chế thanh toán tích hợp.

Vấn đề rộng hơn là sự đa dạng về chiến lược. Các nước BRICS có thể cùng phản đối trừng phạt, thuế quan hoặc việc quyền lực tập trung trong các định chế do phương Tây dẫn dắt, nhưng vẫn khác biệt về an ninh, mức độ phụ thuộc thương mại và mục tiêu cuối cùng của khối. Đồng thuận về nguyên tắc chung không tự tạo ra một cơ quan tiền tệ chung, chính sách tài khóa chung hay chiến lược đối ngoại thống nhất.

Những chỉ dấu cần theo dõi

Thước đo đáng chú ý nhất của tiến trình giảm phụ thuộc USD trong BRICS sẽ là triển khai thực tế, không phải khẩu hiệu hội nghị:

1. Các kết nối thanh toán vận hành được: Hệ thống thanh toán quốc gia có trở nên tương thích và hữu ích với doanh nghiệp trên nhiều tuyến thương mại, thay vì chỉ một vài quan hệ song phương, hay không.
2. Khối lượng thanh toán thương mại: Giao dịch bằng nội tệ có tăng một cách bền vững, minh bạch và vượt ra ngoài các quan hệ ưu tiên như Ấn Độ–Nga hay không.
3. Sự chấp nhận của khu vực tư nhân: Ngân hàng, nhà nhập khẩu và xuất khẩu có dùng hệ thống vì nó hiệu quả, đáng tin cậy, chứ không chỉ vì được chính phủ khuyến khích, hay không.
4. Độ bền chính trị: Các nước thành viên có duy trì hợp tác tài chính khi tranh chấp địa chính trị ảnh hưởng trực tiếp đến thương mại, nguy cơ trừng phạt hoặc quan hệ an ninh hay không.

Kết luận

New Delhi đưa BRICS tiến thêm một bước về đa dạng hóa tài chính, chứ không đưa khối này đến gần việc thay thế USD. Tuyên bố ủng hộ thanh toán bằng đồng tiền quốc gia, hợp tác hệ thống thanh toán và cải cách các định chế toàn cầu, nhưng còn rất xa một đồng tiền chung hoặc một cuộc rút lui tập thể khỏi thương mại dựa trên USD. 41142

Các đe dọa thuế quan của Trump cho thấy ngay cả những phương án thay thế mang tính gia tăng cũng nhạy cảm về chính trị. Chúng có thể khiến một số chính phủ và doanh nghiệp chùn bước, nhưng cũng làm mạnh thêm động cơ duy trì các phương án thanh toán dự phòng. Hiện tại, hợp lý nhất là xem quá trình giảm phụ thuộc USD của BRICS như tập hợp sáng kiến song phương và kỹ thuật diễn ra dần dần — chưa phải một thách thức tiền tệ thống nhất, đáng tin cậy đối với vai trò toàn cầu của USD.