Miễn thuế nhập khẩu giúp thương mại Trung Quốc - châu Phi lập kỷ lục, nhưng chưa thể giải quyết điểm nghẽn của châu Phi

Tín hiệu rõ nhất về tác động đến xuất khẩu xuất hiện sau khi chính sách bắt đầu có hiệu lực. Theo số liệu được dẫn từ Tổng cục Hải quan Trung Quốc, hàng hóa Trung Quốc nhập khẩu từ châu Phi đạt 193,8 tỷ nhân dân tệ, tương đương khoảng 28,72 tỷ USD, trong tháng 5 và tháng 6, tăng 23,5% so với cùng kỳ năm trước.

Nông sản ghi nhận một số mức tăng mạnh nhất. Nhập khẩu bơ từ châu Phi tăng 130%, táo tăng 89,6% và cam tăng 27,9% so với cùng kỳ.

Những kết quả này cho thấy việc xóa bỏ thuế quan có thể giúp sản phẩm đã sẵn sàng, đáp ứng quy định nhập khẩu và có khả năng tiếp cận người mua Trung Quốc nhanh chóng thâm nhập thị trường. Các quan chức và đại diện ngoại giao Trung Quốc quy phần lớn đà tăng nhập khẩu từ châu Phi cũng như kỷ lục thương mại song phương cho cơ chế miễn thuế mới. Tuy vậy, số liệu mới chỉ bao phủ những tháng đầu triển khai. Vì thế, chúng cho thấy mối liên hệ ban đầu chứ chưa chứng minh rằng riêng việc cắt giảm thuế đã tạo ra toàn bộ mức tăng trưởng.

Nigeria: xuất khẩu tăng, nhưng câu hỏi về cơ cấu vẫn còn đó

Nigeria là một trong những ví dụ rõ nét nhất về tác động ban đầu ở cấp quốc gia. Thương mại song phương Nigeria - Trung Quốc đạt 18 tỷ USD trong nửa đầu năm 2026, tăng 35% so với cùng kỳ năm trước, theo các tuyên bố của quan chức Nigeria và Trung Quốc.

Nhập khẩu của Trung Quốc từ Nigeria tăng 80%, lên 2,3 tỷ USD trong cùng giai đoạn. Mức tăng này cho thấy các nhà cung cấp Nigeria đã tận dụng được chi phí gia nhập thị trường thấp hơn, cũng như nhu cầu sẵn có tại Trung Quốc, đặc biệt đối với các mặt hàng nguyên liệu.

Thành tích đó đồng thời khiến Chính phủ Nigeria đưa ra cảnh báo: nước này cần hướng tới xuất khẩu nông sản, khoáng sản và hàng công nghiệp có giá trị gia tăng cao hơn, thay vì chỉ tăng lượng hàng hóa thô.

Sự khác biệt này rất quan trọng. Kim ngạch xuất khẩu tăng có thể cải thiện nguồn thu ngoại tệ nhưng chưa chắc làm thay đổi đáng kể cơ cấu sản xuất của nền kinh tế. Chế biến, đóng gói, sản xuất và các dịch vụ liên quan thường giúp giữ lại nhiều giá trị hơn trong nước so với việc chỉ xuất khẩu nguyên liệu chưa qua xử lý. Vì vậy, tại Nigeria, chính sách miễn thuế được xem là một cơ hội, nhưng không thể thay thế cho chính sách công nghiệp.

Somalia: biến ưu đãi thuế thành cơ hội cho ngành thủy sản

Somalia tập trung vào nền kinh tế biển. Tháng 7/2026, Somalia và Trung Quốc ký một nghị định thư cho phép các sản phẩm thủy sản của Somalia vào Trung Quốc mà không chịu thuế nhập khẩu, với điều kiện đáp ứng các yêu cầu được quy định trong thỏa thuận. Các sản phẩm đủ điều kiện gồm cá ngừ, tôm hùm và các sản phẩm biển đánh bắt tự nhiên khác.

Thỏa thuận được ký tại Mogadishu bởi Bộ trưởng Thủy sản Somalia Ahmed Hassan Aden và Đại sứ Trung Quốc Wang Yu. Với Somalia, nghị định thư này mở ra con đường cụ thể từ ưu đãi tiếp cận thị trường trên diện rộng sang một kênh xuất khẩu thủy sản rõ ràng.

Các quan chức Somalia gắn cơ hội này với kế hoạch rộng hơn nhằm phát triển nguồn tài nguyên biển và doanh thu thủy sản của đất nước. Somalia cũng công bố miễn thuế trong nước cho các nhà xuất khẩu cá sang Trung Quốc, bổ sung động lực nội địa bên cạnh việc Trung Quốc xóa bỏ thuế nhập khẩu.

Ví dụ của Somalia cho thấy cả tiềm năng lẫn điều kiện đi kèm chính sách. Hàng hóa được vào thị trường miễn thuế là một lợi thế, nhưng doanh nghiệp thủy sản vẫn cần hạ tầng bốc dỡ, kho lạnh, kiểm soát chất lượng, khả năng truy xuất nguồn gốc và logistics ổn định để cung ứng đều đặn cho thị trường Trung Quốc.

Vì sao kỷ lục thương mại chưa thể khép lại tranh luận?

Con số thương mại tổng thể bao gồm cả nhập khẩu và xuất khẩu. Vì vậy, tổng kim ngạch song phương tăng không đồng nghĩa với việc xuất khẩu của châu Phi đang bắt kịp lượng hàng Trung Quốc bán sang lục địa này.

Các quan chức và nhà phân tích vẫn tập trung vào sự mất cân đối trong quan hệ thương mại. Xuất khẩu của Trung Quốc sang châu Phi vẫn lớn hơn đáng kể so với nhập khẩu từ lục địa này, và các báo cáo được cung cấp cho biết thâm hụt thương mại của châu Phi với Trung Quốc đã vượt 100 tỷ USD trong nửa đầu năm 2026.

Quan chức Trung Quốc bác bỏ lập luận cho rằng riêng sự mất cân đối đã chứng minh quan hệ thương mại đang thất bại, gọi cách diễn giải đó là một “cái bẫy diễn ngôn” và nhấn mạnh vai trò của vốn Trung Quốc cùng hàng hóa trung gian trong nhập khẩu của châu Phi. Hai cách nhìn đối lập này thực chất cùng chỉ về một vấn đề: giá trị của thương mại không chỉ nằm ở quy mô, mà còn ở việc châu Phi bán gì, nhập gì và giữ lại bao nhiêu hoạt động sản xuất, việc làm trên lục địa.

Những cải cách cần có để chính sách miễn thuế tạo ra tác động lâu dài

Chuyển từ nguyên liệu thô sang hàng hóa đã qua chế biến

Miễn thuế chỉ xóa bỏ một khoản phí tại biên giới, không tự làm tăng giá trị sản phẩm. Vì vậy, chính phủ và doanh nghiệp châu Phi cần tận dụng cơ hội thị trường để mở rộng chế biến nông sản, chế biến sâu khoáng sản, chế biến thủy sản và sản xuất công nghiệp. Lời kêu gọi của Nigeria về xuất khẩu hàng hóa có giá trị gia tăng phản ánh thách thức chung này.

Hài hòa tiêu chuẩn và hệ thống chứng nhận

Nhà xuất khẩu vẫn có thể gặp trở ngại từ các quy định về vệ sinh và kiểm dịch động thực vật, yêu cầu chứng nhận, quy trình kiểm tra và sự khác biệt về tiêu chuẩn sản phẩm. Hài hòa hệ thống quản lý giữa các nước và nâng cao khả năng đáp ứng yêu cầu của Trung Quốc sẽ giúp quyền tiếp cận miễn thuế trở nên thiết thực hơn.

Giảm thời gian thông quan và chi phí logistics

Cảng biển, thủ tục hải quan, mạng lưới vận tải và hồ sơ biên giới có thể tạo ra chi phí đủ lớn để bù trừ một phần lợi ích của thuế suất bằng 0. Do đó, thông quan nhanh hơn và hệ thống tạo thuận lợi thương mại tốt hơn là điều thiết yếu, đặc biệt với nông sản và thủy sản dễ hư hỏng.

Xây dựng năng lực sản xuất và chuỗi lạnh

Nhiều nhà xuất khẩu chưa thể cung ứng khối lượng, độ ổn định hoặc chất lượng mà các nhà mua hàng lớn của Trung Quốc yêu cầu. Đầu tư vào nhà máy chế biến, kho bãi, hệ thống làm lạnh, đóng gói, kiểm nghiệm và kiểm soát chất lượng sẽ giúp biến những lô hàng đơn lẻ thành ngành xuất khẩu bền vững.

Kết hợp mở cửa thị trường với chính sách công nghiệp

Theo các báo cáo được cung cấp, chính sách này là một cơ hội có thời hạn, khiến tốc độ triển khai trở nên quan trọng. Nếu chỉ tận dụng thời gian mở cửa để tăng xuất khẩu hàng hóa cơ bản, các chính phủ có nguy cơ củng cố mô hình xuất khẩu hiện tại. Ngược lại, việc kết hợp ưu đãi thị trường với đầu tư, đào tạo kỹ năng, hạ tầng và tiêu chuẩn theo từng ngành sẽ tạo cơ hội tốt hơn để thương mại tăng trưởng đi cùng chuyển đổi cơ cấu.

Kết luận

Chính sách miễn thuế của Trung Quốc đã góp phần tạo ra mức tăng nhanh trong xuất khẩu của châu Phi sang Trung Quốc và đưa thương mại Trung Quốc - châu Phi lên kỷ lục 1,41 nghìn tỷ nhân dân tệ trong nửa đầu năm 2026. Mức tăng thương mại và xuất khẩu của Nigeria, cùng nghị định thư về thủy sản của Somalia, cho thấy cơ hội này đang bắt đầu chuyển thành kết quả cụ thể ở cấp quốc gia.

Thử thách lớn hơn là liệu chính sách có làm thay đổi cơ cấu thương mại hay không. Nếu thiếu sản xuất có giá trị gia tăng, tiêu chuẩn tương thích, logistics hiệu quả và đủ năng lực cung ứng, châu Phi có thể bán được nhiều hàng hơn cho Trung Quốc nhưng vẫn tiếp tục nhập khẩu nhiều hơn đáng kể so với lượng xuất khẩu. Cánh cửa thuế quan là một bước tiến quan trọng, nhưng những cải cách quyết định tác động lâu dài sẽ phải diễn ra bên trong chính các nền kinh tế châu Phi.