Vì sao Jinhua thất bại còn CXMT trở thành đối thủ DRAM của Trung Quốc?

Hai dự án, cùng một mục tiêu chiến lược

Năm 2016, Trung Quốc khởi động hai dự án DRAM lớn được nhà nước hậu thuẫn: Fujian Jinhua Integrated Circuit và ChangXin Memory Technologies, thường được gọi là CXMT. Cả hai đều muốn tạo ra đối trọng nội địa trước thị trường khi đó gần như nằm trong tay Samsung, SK Hynix và Micron, đồng thời giảm sự phụ thuộc vào chip nhớ nhập khẩu.

Hai dự án đều lên kế hoạch xây dựng nhà máy wafer 12 inch và hướng tới sản xuất quy mô lớn. Nhưng xây được nhà máy mới chỉ là phần dễ nhìn thấy nhất của bài toán. Một nhà sản xuất DRAM thực sự cần công nghệ quy trình, đội ngũ kỹ sư, bí quyết vận hành thiết bị, tỷ lệ sản phẩm đạt chuẩn, khách hàng được chứng nhận và nguồn vốn đủ lớn để vượt qua các chu kỳ tăng giảm của thị trường. 4950

Chính ở những nền tảng ít được nhìn thấy này, Jinhua và CXMT bắt đầu đi theo hai hướng khác nhau.

Jinhua đánh đổi sự độc lập để lấy tốc độ

Fujian Jinhua tài trợ xây dựng nhà máy và hợp tác với United Microelectronics Corporation (UMC), một hãng bán dẫn của Đài Loan, để phát triển công nghệ DRAM. Theo các thông tin đương thời, UMC dự kiến cung cấp nhóm kỹ thuật chủ chốt và hỗ trợ phát triển quy trình DRAM 32 nanomet, còn Jinhua chịu trách nhiệm đầu tư dây chuyền sản xuất cùng thiết bị nghiên cứu. 35

Đây là một cách hợp lý để rút ngắn thời gian học hỏi. Thay vì tự xây dựng mọi năng lực từ con số không, Jinhua có thể dựa vào kinh nghiệm quy trình của một nhà sản xuất bán dẫn đã hoạt động lâu năm.

Nhưng sự lựa chọn đó cũng tạo ra rủi ro tập trung: phần lớn tiến bộ công nghệ của dự án phụ thuộc vào một đối tác bên ngoài, cũng như vào tính hợp pháp và khả năng duy trì của con đường tiếp nhận công nghệ này.

Rủi ro trở nên nghiêm trọng sau khi Micron cáo buộc các cựu nhân viên của mình và UMC chiếm đoạt bí mật thương mại về DRAM rồi chuyển giao để phục vụ Jinhua. Trong vụ án hình sự tại Mỹ, UMC đã nhận tội trộm bí mật thương mại, đồng ý hợp tác với cơ quan điều tra và bị phạt 60 triệu USD. 33

Entity List chặn Jinhua ngay trước lúc mở rộng sản xuất

Tháng 10/2018, Bộ Thương mại Mỹ đưa Fujian Jinhua vào Entity List, danh sách hạn chế công ty tiếp cận hàng hóa, phần mềm, công nghệ, linh kiện và hỗ trợ kỹ thuật có nguồn gốc từ Mỹ nếu không được cấp phép. 37

Thời điểm này đặc biệt bất lợi. Nhà máy của Jinhua đang tiến gần đến giai đoạn sản xuất thương mại, nhưng một cơ sở bán dẫn không thể vận hành bền vững chỉ nhờ nhà xưởng và thiết bị đã lắp đặt. Nhà máy còn cần nhà cung cấp liên tục, hỗ trợ quy trình, xử lý sự cố, nâng cấp thiết bị và tri thức kỹ thuật.

Khi những nguồn hỗ trợ bên ngoài bị cắt, Jinhua mất khoảng thời gian cần thiết để chuyển từ một dự án gần hoàn thiện sang sản xuất ổn định với sản lượng lớn. Công ty cũng chưa kịp xây dựng đầy đủ chu trình phát triển quy trình độc lập, tỷ lệ đạt chuẩn, khách hàng được chứng nhận và vị thế thị trường.

Về sau, diễn biến pháp lý trở nên phức tạp hơn. Việc UMC nhận tội không đồng nghĩa Jinhua cũng chịu cùng kết cục. Tháng 2/2024, sau một phiên xét xử không có bồi thẩm đoàn, thẩm phán liên bang Mỹ tuyên Fujian Jinhua không có tội vì công tố chưa chứng minh được các cáo buộc hình sự đối với công ty. 34

Micron và Jinhua cũng đạt thỏa thuận toàn cầu, chấm dứt các vụ kiện giữa hai bên. 36 Tuy nhiên, một thỏa thuận và một phán quyết không có tội không thể tái tạo những năm tháng phát triển quy trình đã mất, quan hệ liên tục với nhà cung cấp, quá trình thẩm định sản phẩm của khách hàng hay đà thị trường.

Jinhua cho thấy một dự án công nghiệp có thể thất bại về mặt thương mại từ rất lâu trước khi mọi câu hỏi pháp lý liên quan được giải quyết.

CXMT chọn con đường chậm hơn nhưng bền hơn

CXMT cũng cần tri thức bên ngoài trong giai đoạn đầu. Không một nhà sản xuất DRAM mới nào có thể ngay lập tức tái tạo hàng chục năm kinh nghiệm của ngành. Tuy vậy, chiến lược của CXMT nhấn mạnh hơn vào việc xây dựng nền tảng R&D và sở hữu trí tuệ nội bộ, thay vì phụ thuộc chủ yếu vào một kênh chuyển giao công nghệ nước ngoài đang hoạt động.

Một bước quan trọng là thỏa thuận được báo cáo vào năm 2019 giữa CXMT và Polaris, công ty con của Wi-LAN, để cấp phép và mua lại các tài sản sở hữu trí tuệ về DRAM có nguồn gốc từ Qimonda, nhà sản xuất bộ nhớ cũ của Đức. Giao dịch này đem lại cho CXMT nền tảng pháp lý gồm bí quyết và bằng sáng chế DRAM, sau đó được công ty phát triển thông qua đội ngũ kỹ thuật của riêng mình. 31

Điều đó không khiến CXMT lập tức độc lập về công nghệ. Sở hữu trí tuệ được mua lại vẫn phải được điều chỉnh cho phù hợp với sản phẩm hiện tại, thiết bị sản xuất, vật liệu, quy tắc thiết kế và mục tiêu về tỷ lệ sản phẩm đạt chuẩn.

Nhưng nền tảng này giúp CXMT có một điểm tựa vững hơn để học hỏi. Công ty có thể tích lũy kiến thức quy trình qua nhiều thế hệ sản phẩm, thay vì phụ thuộc phần lớn vào một đối tác nước ngoài duy nhất mà sự hỗ trợ có thể bị gián đoạn.

Nguồn vốn nhà nước và nhu cầu nội địa cũng giúp CXMT có thời gian hấp thụ chi phí phát triển và mở rộng công suất. Các báo cáo cho thấy CXMT từng chịu thua lỗ trong quá trình xây dựng năng lực sản xuất và phát triển sản phẩm, trước khi có lãi khi giá bộ nhớ và nhu cầu tính toán tăng mạnh. 1728

Từ mở rộng sản xuất đến thương vụ IPO gây chấn động

Thành tựu của CXMT không nằm ở việc lập tức bắt kịp Samsung, SK Hynix hay Micron. Điểm đáng kể là công ty đã đạt sản lượng DRAM có ý nghĩa thương mại, cải thiện công nghệ và tạo ra nền tảng đủ sức thu hút thêm vốn.

Bước ngoặt tài chính đến với việc CXMT niêm yết tại Thượng Hải vào tháng 7/2026. Công ty huy động 57,92 tỷ nhân dân tệ, tương đương khoảng 8,6 tỷ USD; cổ phiếu tăng khoảng 466% trong ngày giao dịch đầu tiên. Reuters đưa tin màn ra mắt này trong thời gian ngắn đã đưa CXMT trở thành công ty có giá trị vốn hóa lớn nhất trên thị trường chứng khoán Trung Quốc và là thương vụ IPO lớn nhất châu Á trong năm đó. 19

Phản ứng của thị trường phản ánh cả sự kỳ vọng chiến lược lẫn điều kiện đặc biệt thuận lợi của chu kỳ giá bộ nhớ. CXMT báo cáo doanh thu nửa đầu năm 2026 đạt 150,3 tỷ nhân dân tệ và lợi nhuận ròng 77,6 tỷ nhân dân tệ, đảo chiều so với khoản lỗ cùng kỳ năm trước khi giá bộ nhớ và nhu cầu năng lực tính toán tăng vọt. 17

Tuy nhiên, những con số này chưa chứng minh CXMT đã trở thành đối thủ ngang hàng hoàn toàn với ba tên tuổi dẫn đầu. Các báo cáo ngành vẫn cho rằng CXMT đứng sau Samsung và SK Hynix về công nghệ quy trình cốt lõi, trong khi ước tính về vị thế thị trường và công suất của công ty thay đổi tùy phương pháp tính. 5357

CXMT đã tiến rất xa, nhưng hiện vẫn phù hợp hơn với mô tả một đối thủ tăng trưởng nhanh, thay vì một công ty ngang hàng trên mọi phân khúc DRAM tiên tiến và bộ nhớ dành cho trí tuệ nhân tạo.

CXMT tránh được thất bại của Jinhua, nhưng không thoát khỏi rủi ro địa chính trị

Mô hình nội địa hóa cao hơn giúp CXMT giảm một dạng dễ tổn thương, nhưng không loại bỏ rủi ro địa chính trị. Năm 2025, Bộ Quốc phòng Mỹ đưa CXMT vào danh sách “công ty quân sự Trung Quốc”, một chỉ định mà công ty phản đối và đang thách thức tại tòa. CXMT khẳng định các sản phẩm DRAM của mình được thiết kế và bán cho mục đích dân sự, thương mại. 1

Chỉ định này không giống việc bị Bộ Thương mại Mỹ đưa vào Entity List. Sự khác biệt rất quan trọng: danh sách của Lầu Năm Góc có thể kéo theo hệ quả về mua sắm công, hợp đồng, danh tiếng và quan hệ với khách hàng; trong khi Entity List là công cụ kiểm soát xuất khẩu, thường yêu cầu giấy phép cho các giao dịch thuộc phạm vi hạn chế.

Reuters đưa tin vào tháng 6/2026 rằng Mỹ từng cân nhắc đưa CXMT vào một danh sách hạn chế thương mại rộng hơn, nhưng tại thời điểm đó chưa thực hiện. 2

Sự phân biệt này cũng cho thấy vì sao CXMT vẫn dễ bị tổn thương về chính trị dù đã xây dựng được năng lực nội địa lớn hơn. Sản xuất bán dẫn phụ thuộc vào một hệ sinh thái toàn cầu gồm thiết bị chế tạo, phần mềm, linh kiện, vật liệu, dịch vụ kỹ thuật, khách hàng và nguồn tài chính. Chỉ cần một mắt xích bị hạn chế, tốc độ mở rộng có thể chậm lại hoặc chi phí tăng lên.

Bốn bài học từ hai con đường phát triển

1. Một nhà máy chưa phải là năng lực công nghiệp

Cả hai dự án đều theo đuổi nhà máy wafer quy mô lớn. Nhưng một nhà máy chỉ trở nên cạnh tranh khi được hỗ trợ bởi kiến thức quy trình, tỷ lệ sản phẩm đạt chuẩn, nhân lực kỹ thuật, khả năng tiếp cận nhà cung cấp và khách hàng đã thẩm định.

Jinhua có dự án vật chất và một đối tác công nghệ, nhưng không thể duy trì toàn bộ hệ thống cần thiết cho sản xuất thương mại.

2. Chuyển giao công nghệ có thể tăng tốc, đồng thời khuếch đại rủi ro

Vai trò của UMC mang đến cho Jinhua một lối vào DRAM nhanh hơn, nhưng cũng khiến dự án chịu rủi ro pháp lý và địa chính trị xoay quanh nguồn công nghệ. CXMT đi theo hướng sử dụng sở hữu trí tuệ được mua lại kết hợp với R&D nội bộ. Cách này chậm và tốn kém hơn, nhưng giúp hình thành tri thức tổ chức có thể tiếp tục tồn tại ngay cả khi một quan hệ đối tác bên ngoài thay đổi. 3331

3. Ngành bộ nhớ cần nguồn vốn kiên nhẫn

DRAM là ngành đòi hỏi vốn lớn và có tính chu kỳ cao. CXMT phải chịu thua lỗ trong giai đoạn xây dựng công suất trước khi hưởng lợi từ nhu cầu bộ nhớ tăng mạnh và nguồn vốn trên thị trường chứng khoán.

Đợt IPO đem lại một nguồn lực đáng kể cho việc mở rộng công suất, nâng cấp công nghệ và nghiên cứu, nhưng điều kiện giá thuận lợi không xóa bỏ chi phí căn bản của quá trình bắt kịp. 171952

4. Năng lực nội địa vẫn chịu sức ép chính trị

Tiến bộ của CXMT cho thấy R&D trong nước và sở hữu trí tuệ có thể tạo nên một đối thủ DRAM đáng tin cậy. Tranh chấp pháp lý với Lầu Năm Góc lại cho thấy giới hạn của thành tựu này: một công ty có thể giảm phụ thuộc vào công nghệ nước ngoài nhưng vẫn chịu ảnh hưởng từ thiết bị, khách hàng, quy định và chính sách an ninh quốc gia của nước ngoài. 12

Con đường phía trước vẫn rất hẹp

Jinhua và CXMT không thất bại hay thành công chỉ vì một dự án được nhà nước hỗ trợ còn dự án kia thì không. Cả hai đều là những nỗ lực có hậu thuẫn nhà nước. Khác biệt quyết định nằm ở việc quá trình học hỏi công nghệ có thể tiếp tục sau các cú sốc chính trị và pháp lý hay không.

Con đường phụ thuộc bên ngoài của Jinhua bị chặn đúng lúc dự án tiến gần đến sản xuất. Trong khi đó, sự kết hợp giữa vốn dài hạn, sở hữu trí tuệ được mua lại, R&D nội bộ và quy mô sản xuất đã giúp CXMT có cơ hội tích lũy tiến bộ qua thời gian.

Nhưng sự trỗi dậy của CXMT chưa phải dấu chấm hết cho bài toán DRAM của Trung Quốc. Công ty vẫn đối mặt với khoảng cách công nghệ, áp lực về tỷ lệ đạt chuẩn và chi phí, nhu cầu mang tính chu kỳ, cũng như nguy cơ các biện pháp kiểm soát xuất khẩu bị siết chặt hơn.

Bài học rộng hơn là Trung Quốc có thể xây dựng một đối thủ nghiêm túc trong lĩnh vực chip nhớ, nhưng chỉ trên một con đường rất hẹp: cần vốn kiên nhẫn, nhu cầu nội địa, quyền tiếp cận công nghệ hợp pháp, kỹ thuật bền bỉ, kỷ luật sản xuất và khả năng tránh các điểm nghẽn địa chính trị.

CXMT đã đi xa hơn Jinhua trên con đường đó. Nhưng công ty vẫn chưa khiến con đường này trở nên an toàn về mặt chính trị.