Trung Quốc bác sức ép “chọn phe” AI của Mỹ giữa lúc Pax Silica và WAICO tranh đối tác

Thông điệp được nêu trong dự thảo của Mỹ là một quốc gia không thể vừa thuộc Pax Silica vừa tham gia những sáng kiến đối thủ có yêu cầu xung đột với khuôn khổ này. Tuy nhiên, các thông tin hiện có mới mô tả một dự thảo thư và cảnh báo dự kiến, chưa phải một chính sách hoàn tất với các mức phạt cụ thể cho mọi hình thức hợp tác với Trung Quốc.

WAICO: phương án thay thế đặt tại Thượng Hải

WAICO được thành lập tại Thượng Hải ngày 16/7 với tư cách một tổ chức liên chính phủ độc lập, đặt trụ sở tại thành phố này. Mục tiêu công bố của tổ chức là thúc đẩy hợp tác quốc tế và quản trị AI toàn cầu, với trọng tâm bảo đảm AI phát triển an toàn, công bằng và phục vụ lợi ích công chúng. Tại thời điểm thành lập, 29 quốc gia đã ký thỏa thuận sáng lập.

Sau đó, Trung Quốc cho biết WAICO có 38 thành viên sáng lập vào giữa tháng 8. Con số này khác với 29 chính phủ được đưa tin là đã ký thỏa thuận ban đầu, cho thấy quy mô thành viên được công bố sau đó đã tăng lên.

Thành phần ban đầu của WAICO nghiêng về các nước thuộc Nam bán cầu và các quốc gia ngoài phương Tây. Truyền thông nêu Nga, Brazil, Nam Phi, Indonesia, Malaysia và Pakistan trong số các thành viên, đồng thời cho biết không có nền dân chủ phương Tây lớn nào nằm trong nhóm sáng lập ban đầu.

Vì sao Washington muốn hạn chế khả năng tiếp cận AI của Trung Quốc?

Chiến lược được cho là của Mỹ nhằm ngăn Trung Quốc có được nguồn tiếp cận ổn định tới các đầu vào AI chiến lược thông qua các nước đối tác và những hệ sinh thái công nghệ dùng chung. Dự thảo thư liên hệ trực tiếp Pax Silica với mô hình AI, chip và khoáng sản quan trọng.

Việc kiểm soát các đầu vào này không chỉ liên quan đến cạnh tranh thương mại. Chất bán dẫn cung cấp năng lực tính toán tiên tiến; mô hình và hạ tầng liên quan quyết định chủ thể nào có thể xây dựng, triển khai hệ thống AI; còn khoáng sản quan trọng là nền tảng của một phần chuỗi cung ứng phần cứng. Bằng cách tổ chức hợp tác xoay quanh các nguồn lực đó, Washington muốn giảm khả năng Trung Quốc tận dụng quan hệ quốc tế và chuỗi cung ứng để mở rộng ảnh hưởng công nghệ, kinh tế hoặc an ninh.

Các bằng chứng hiện có ủng hộ cách lý giải dựa trên an ninh công nghệ và chuỗi cung ứng. Tuy nhiên, chúng chưa cho thấy dự thảo sẽ tự động áp đặt một hình thức trừng phạt cụ thể về chip, điện toán đám mây hay đầu tư đối với mọi quốc gia gia nhập WAICO. Đây là điểm cần phân biệt: yếu tố được báo cáo rõ là nguy cơ bị loại khỏi khuôn khổ Pax Silica, còn hệ quả vận hành cụ thể vẫn chưa được xác định.

“Chủ quyền số” biến cuộc tranh chấp thành vấn đề tự chủ quốc gia

Phản ứng của Trung Quốc chuyển trọng tâm tranh luận khỏi câu hỏi đơn giản “chọn Washington hay Bắc Kinh”. Theo cách diễn giải của Bắc Kinh, mỗi quốc gia có quyền tự lựa chọn đối tác công nghệ, quy tắc và con đường phát triển phù hợp với điều kiện, nhu cầu của mình.

Thông điệp này đặc biệt có ý nghĩa với các nước đang phát triển. Những quốc gia này có thể muốn tiếp nhận hạ tầng hoặc hợp tác từ Trung Quốc, nhưng vẫn cần duy trì quyền tiếp cận thị trường, đầu tư, chip và quan hệ kỹ thuật với Mỹ. Vì vậy, một lựa chọn bị áp đặt có thể được nhìn nhận không phải như biện pháp an ninh trung lập, mà là nỗ lực biến quyền tiếp cận công nghệ thành công cụ kỷ luật chính trị.

Trong lập trường rộng hơn về quản trị số, Trung Quốc cũng nhiều lần kêu gọi tôn trọng chủ quyền số, thúc đẩy phát triển bao trùm và phản đối phong tỏa công nghệ. Sức hấp dẫn của lập luận này nằm ở chỗ các chính phủ có thể tham gia nhiều hình thức hợp tác mà không phải từ bỏ quyền kiểm soát chiến lược công nghệ quốc gia.

Mâu thuẫn nằm ngay giữa cuộc cạnh tranh

Lập luận phản đối đối đầu theo khối của Bắc Kinh không có nghĩa cạnh tranh địa chính trị đang biến mất. WAICO vẫn là một thiết chế do Trung Quốc bảo trợ, có thể giúp Bắc Kinh gia tăng ảnh hưởng đối với quản trị AI, tiêu chuẩn và các quan hệ công nghệ, ngay cả khi tổ chức này tự giới thiệu là bao trùm và hướng tới phát triển. Các nhà phân tích mô tả thành viên WAICO chủ yếu là các nước ngoài phương Tây, tập trung tại Nam bán cầu.

Đó là mâu thuẫn trung tâm của vụ việc. Washington sử dụng quyền tiếp cận liên minh và các chuỗi cung ứng chiến lược để khuyến khích sự liên kết. Trung Quốc sử dụng ngôn ngữ về chủ quyền, tính bao trùm và hợp tác phát triển để phản bác quan điểm rằng các nước buộc phải đứng về một phía. Cả hai cách tiếp cận đều đang cạnh tranh ảnh hưởng tại cùng những quốc gia và tranh quyền định hình các quy tắc cho giai đoạn phát triển tiếp theo của AI.

Với 35 nước đã ký tuyên bố của Mỹ, câu hỏi thực tế không chỉ là khuôn khổ nào mang lại cơ hội hợp tác AI tốt hơn. Vấn đề còn là liệu việc tham gia một liên minh chuỗi cung ứng do Mỹ dẫn đầu có thể cùng tồn tại với một tổ chức quản trị AI được Trung Quốc hậu thuẫn hay không—và mỗi quốc gia còn giữ được bao nhiêu quyền tự chủ nếu câu trả lời là không.