Vì sao “chưng cất” AI thành điểm nóng trước cuộc gặp Trump–Tập?

Trước cuộc gặp dự kiến tại Nhà Trắng ngày 24/9 giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình, một thuật ngữ kỹ thuật đã trở thành vấn đề ngoại giao: chưng cất mô hình AI. Washington cáo buộc một số nhà phát triển Trung Quốc dùng phương pháp này để lấy năng lực từ các mô hình của Mỹ. Bắc Kinh bác bỏ cáo buộc, trong khi hai bên vẫn tìm một phạm vi hợp tác hẹp về xử lý sự cố AI.1713919

Chưng cất AI là gì, và khi nào thành vấn đề?

Chưng cất là cách huấn luyện một mô hình bằng đầu ra của mô hình khác, thường mạnh hơn. Nhờ đó, nhà phát triển có thể tạo ra hệ thống nhỏ hơn, ít tốn kém hơn mà vẫn làm được một số việc tương tự. Đây là kỹ thuật nghiên cứu đã được sử dụng rộng rãi, không đồng nghĩa với đánh cắp.48

Ranh giới nằm ở cách lấy và dùng đầu ra đó. Huấn luyện trong hệ thống của chính mình hoặc với sự cho phép khác với việc dùng tài khoản giả, mạng trung gian để thu thập câu trả lời của đối thủ trái với các hạn chế truy cập. Bắc Kinh nhấn mạnh chưng cất cũng được các công ty Mỹ sử dụng; điều đó không tự nó giải đáp cáo buộc về cách hành xử của những công ty cụ thể.235 Các nguồn hiện có cũng không đủ để xác nhận độc lập Anthropic sử dụng chưng cất như thế nào trong quá trình phát triển mô hình của mình.

Mỹ đã cáo buộc những gì?

Trong cảnh báo chung ngày 8/9, FBI, Cơ quan An ninh Quốc gia Mỹ (NSA) và Cơ quan An ninh mạng và Hạ tầng (CISA) mô tả hoạt động chưng cất nhằm vào các công ty AI Mỹ là có chủ đích và ở quy mô công nghiệp.1 Các cơ quan này nêu tên DeepSeek, Moonshot AI, Alibaba, MiniMax, StepFun và Z.AI, cáo buộc họ lấy hàng tỷ token — đơn vị dữ liệu mà mô hình xử lý — qua hàng triệu lượt yêu cầu gửi tới các mô hình AI tiên tiến, gồm các phiên bản Claude, GPT, Gemini và Grok, ít nhất từ cuối năm 2024.1614

Thông tin về cảnh báo đề cập việc sử dụng tài khoản giả và mạng trung gian để lấy đầu ra của mô hình.5 Các cơ quan Mỹ đánh giá hoạt động này nhiều khả năng diễn ra với sự biết đến của chính phủ Trung Quốc; đó không phải kết luận rằng chính phủ đã chỉ đạo.16 Đây vẫn là cáo buộc của phía Mỹ, không phải phán quyết rằng mọi công ty được nêu tên đều đánh cắp công nghệ. Riêng Anthropic đã cáo buộc DeepSeek và Moonshot chuyển một số yêu cầu của người dùng tới Claude.49

Căng thẳng đã xuất hiện trước bản cảnh báo tháng 9: hồi tháng 7, cố vấn khoa học và công nghệ Nhà Trắng Michael Kratsios cáo buộc Moonshot thực hiện nỗ lực quy mô lớn nhằm lấy năng lực từ các mô hình hàng đầu của Mỹ thông qua chưng cất.47 Hiệu năng hay chi phí vận hành của một mô hình, tự nó, không chứng minh việc trích xuất trái phép.

Bắc Kinh phản hồi ra sao?

Giới chức Trung Quốc bác bỏ cáo buộc trích xuất có chủ đích.49 Nhân Dân nhật báo cho rằng AI không nên là “độc quyền của các cường quốc”, đồng thời kêu gọi hợp tác quản lý rủi ro trong một môi trường phát triển không phân biệt đối xử.33 Lập luận từ phía Trung Quốc đặt ra câu hỏi liệu nỗ lực bảo vệ công nghệ của Mỹ có đồng thời hạn chế khả năng phát triển AI của nước này hay không.39

Hai bên đang trả lời hai câu hỏi khác nhau: chưng cất có phải kỹ thuật chính đáng nói chung, và cách lấy đầu ra độc quyền trong các vụ bị cáo buộc có được cho phép hay không. Thông tin hiện có không xác nhận đáng tin cậy phản hồi riêng của từng công ty trong sáu cái tên được nêu; không thể suy từ đó rằng công ty nào đã giữ im lặng.

Có thể vừa cạnh tranh vừa hợp tác về an toàn AI?

Cạnh tranh AI được dự báo phủ bóng cuộc gặp, dù quan chức hai nước cũng trao đổi về rủi ro chung.1734 Ông Trump công khai muốn gọi AI là “siêu trí tuệ” vì cho rằng cụm “trí tuệ nhân tạo” nghe không thật; cách gọi ấy không phải một chính sách được thống nhất tại hội nghị.50

Sau cuộc trao đổi với Phó thủ tướng Trung Quốc Hà Lập Phong tại New York, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent nói Washington đã đề xuất cơ chế thông báo về các sự cố AI nghiêm trọng đến mức có thể ảnh hưởng an ninh quốc gia. Đề xuất được đưa ra để ông Trump và ông Tập xem xét, chứ chưa phải một thỏa thuận đã vận hành.1819

Một kênh báo tin có thể giúp hai nước liên lạc khi xảy ra sự cố nguy hiểm. Nhưng tự nó không giải quyết cáo buộc chưng cất, đặt giới hạn phát triển AI hay thay đổi các hạn chế của Mỹ đối với chip AI tiên tiến — một điểm bất đồng khác.1940 Thách thức cốt lõi là liệu Washington và Bắc Kinh có thể phân biệt việc huấn luyện mô hình hợp pháp với trích xuất trái phép, đồng thời giữ được đường dây trao đổi về những rủi ro mà không bên nào có thể tự xử lý.174818