Mokha và Bab al-Mandeb: Hai điểm nóng có thể đẩy Yemen vào vòng xoáy chiến tranh rộng hơn

Các cuộc tấn công mới nhất dọc bờ biển Đỏ của Yemen không chỉ là mối đe dọa đối với tàu thuyền. Cảng Mokha đã đình chỉ hoạt động thương mại và hàng hải sau khi giám đốc cảng cho biết nơi này hứng chịu hơn 25 quả tên lửa, khiến 7 người thiệt mạng và gây thiệt hại khoảng 16 triệu USD. Vài ngày trước đó, giới chức Yemen nói một cuộc tấn công của lực lượng Houthi nhằm vào một con tàu tại eo biển Bab al-Mandeb đã làm 6 người thiệt mạng.

Hai sự việc cho thấy ba rủi ro liên kết với nhau: dân Yemen có thể tiếp tục hứng chịu tổn thất, các bên trong khu vực và quốc tế có thể tính toán sai lầm, còn tuyến hàng hải nối Biển Đỏ với vịnh Aden và hành lang vận tải châu Âu–châu Á có thể bị gián đoạn. Liên Hợp Quốc cảnh báo các cuộc tấn công trên những tuyến đường thủy này có nguy cơ kéo Yemen vào cuộc xung đột khu vực rộng hơn và đe dọa thương mại toàn cầu.

Vì sao cảng Mokha có ý nghĩa đặc biệt với dân thường Yemen?

Đóng cửa một cảng không chỉ là diễn biến quân sự. Hoạt động này có thể làm gián đoạn thương mại địa phương, phân phối nhiên liệu, nghề cá, nhập khẩu hàng hóa và vận chuyển hàng cứu trợ. Các hạng mục được báo cáo hư hại tại Mokha gồm khu kinh tế, nhà ở, kho hàng, cơ sở nhiên liệu và bồn chứa. Một số tường thuật khác cho biết thuyền đánh cá và hạ tầng dân sự cũng bị ảnh hưởng.

Hệ quả sẽ đè nặng lên một dân số vốn đang ở trong tình trạng đặc biệt khó khăn. Theo Cơ quan Nghiên cứu Quốc hội Mỹ, dẫn số liệu Liên Hợp Quốc, 22,3 triệu người Yemen cần hỗ trợ và bảo vệ nhân đạo; trong đó 18,3 triệu người đang đối mặt với tình trạng mất an ninh lương thực nghiêm trọng.

Vì vậy, bất kỳ gián đoạn nào tại các cảng ở Biển Đỏ cũng có thể tạo ra tác động lớn. Một cảng bị phá hỏng hoặc không thể tiếp cận sẽ làm tăng trở ngại thực tế trong việc đưa thực phẩm, nhiên liệu và thuốc men đến người dân, ngay cả khi nguồn viện trợ vẫn có sẵn ở nơi khác. Xung đột leo thang cũng có thể hạn chế quyền tiếp cận, phá hủy thêm hạ tầng và kéo theo các cuộc đáp trả tại những khu vực đông dân cư. Các chuyên gia nhân đạo cảnh báo giao tranh mở rộng sẽ làm trầm trọng hơn tình trạng bất an và những hạn chế tiếp cận ở một đất nước đã có hơn 22 triệu người cần hỗ trợ.

Các báo cáo về thương vong tại Mokha hiện chưa hoàn toàn thống nhất: Reuters đưa tin 7 người thiệt mạng, dựa trên lời kể của giám đốc cảng, trong khi chính phủ Yemen được quốc tế công nhận nói với Al Jazeera rằng ít nhất 4 người đã chết. Sự khác biệt này cho thấy cần thận trọng khi đánh giá số liệu thương vong ban đầu, nhưng không làm thay đổi rủi ro rộng lớn hơn đối với dân thường và hạ tầng thiết yếu.

Bab al-Mandeb biến một cuộc tấn công cục bộ thành vấn đề an ninh toàn cầu

Bab al-Mandeb là eo biển chiến lược nằm giữa Biển Đỏ và vịnh Aden. Đây là một điểm nghẽn hàng hải quan trọng: nếu nguy cơ tấn công kéo dài, các hãng tàu có thể phải tạm dừng hành trình, tránh tuyến này hoặc chọn đường vòng qua phía nam châu Phi. Bất ổn khi đó có thể ảnh hưởng đến thời gian vận chuyển, mức tiêu thụ nhiên liệu, phí bảo hiểm và chi phí cước, dù quy mô và thời gian tác động đến chuỗi cung ứng còn phụ thuộc vào việc mối đe dọa kéo dài bao lâu.

Cái giá về con người đã hiện hữu. Ngày 11/8, giới chức Yemen cho biết lực lượng Houthi phóng tên lửa vào một tàu thương mại, khiến 4 thành viên thủy thủ đoàn và 2 nhân sự thuộc lực lượng liên minh với chính phủ thiệt mạng. Các quan chức Liên Hợp Quốc gọi vụ tấn công là mối đe dọa đối với thương mại toàn cầu và lên án việc các thủy thủ dân sự thiệt mạng.

Nếu khu vực nguy hiểm kéo dài, sức ép đòi hỏi triển khai thêm lực lượng hải quân và tiến hành các hoạt động quân sự sẽ gia tăng. Điều đó có thể giúp bảo vệ một số tàu, nhưng đồng thời cũng làm số lượng các bên vũ trang hoạt động gần eo biển tăng lên, qua đó mở rộng nguy cơ hiểu nhầm và tính toán sai lầm.

Con đường leo thang đã bắt đầu lộ rõ

Rủi ro không chỉ giới hạn trong một cuộc đối đầu giữa Houthi và chính phủ Yemen được quốc tế công nhận. Trước đây, các cuộc tấn công hàng hải của Houthi từng dẫn đến những đợt đáp trả quân sự của nước ngoài, khiến Yemen ngày càng bị cuốn sâu vào các xung đột khu vực.

Mô hình hiện nay có thể mở rộng theo nhiều hướng:

• Thêm các cuộc tấn công vào tàu thuyền: Tàu thương mại, tàu hộ tống hải quân và những con tàu bị cho là có liên hệ—dù đúng hay sai—với các đối thủ khu vực có thể trở thành mục tiêu.
• Đòn trả đũa bên trong Yemen: Các cường quốc khu vực hoặc bên ngoài có thể tấn công cảng, bãi phóng và hạ tầng khác, làm gia tăng nguy cơ đối với dân thường.
• Cạnh tranh an ninh hàng hải quy mô lớn hơn: Nhiều lực lượng hải quân hơn, các biện pháp phong tỏa hoặc nỗ lực kiểm soát quyền tiếp cận có thể khiến Bab al-Mandeb nguy hiểm hơn.
• Nguy cơ quay lại nội chiến toàn diện: Đặc phái viên Liên Hợp Quốc về Yemen cảnh báo các cuộc tấn công mới có thể đẩy đất nước trở lại một cuộc xung đột toàn diện.

Cao ủy Nhân quyền Liên Hợp Quốc cho biết ít nhất 17 dân thường đã thiệt mạng trong các cuộc tấn công của Houthi tại những khu vực do chính phủ kiểm soát kể từ ngày 6/8; thương vong bổ sung cũng được báo cáo tại các khu vực do phe đối lập kiểm soát. Những con số này cho thấy bảo vệ hàng hải không thể tách rời nhiệm vụ bảo vệ dân thường.

Cộng đồng quốc tế nên làm gì?

1. Bảo vệ hàng hải dân sự mà không mở ra một cuộc chiến vô thời hạn

Các quốc gia cần duy trì giám sát hàng hải phối hợp, hệ thống cảnh báo sớm, năng lực tìm kiếm–cứu nạn và kênh liên lạc rõ ràng với các tàu. Mọi sứ mệnh bảo vệ bằng hải quân nên tập trung trong phạm vi hẹp vào việc bảo đảm hoạt động vận tải thương mại và cứu trợ nhân đạo, với quy tắc nhằm giảm chứ không làm tăng nguy cơ đối đầu trực tiếp.

2. Ưu tiên quyền tiếp cận cảng cho hoạt động nhân đạo và thương mại

Các bên nên thiết lập những thỏa thuận có cơ chế giám sát để bảo vệ công nhân cảng, ngư dân, nhân viên cứu trợ, kho hàng, hạ tầng nhiên liệu và tàu dân sự. Không nên biến các cảng thành công cụ mặc cả trong một cuộc đối đầu khu vực rộng hơn. Cơ chế xác minh độc lập cùng hỗ trợ sửa chữa nhanh sẽ giúp phân biệt hoạt động nhân đạo với hoạt động quân sự.

3. Kết hợp răn đe với ngoại giao

Các bên quốc tế và khu vực cần yêu cầu chấm dứt các cuộc tấn công nhằm vào tàu dân sự và tàu thương mại, đồng thời duy trì những kênh đáng tin cậy cho việc giảm căng thẳng có đi có lại. Liên Hợp Quốc và các bên trung gian trong khu vực có thể hỗ trợ xây dựng quy trình thông báo sự cố, đường dây nóng và cam kết không tấn công hạ tầng dân sự.

Trong trường hợp chính phủ cho rằng hành động quân sự là cần thiết, hoạt động đó phải giới hạn, tương xứng và được đánh giá dựa trên hậu quả có thể gây ra cho dân thường. Những chu kỳ trước đây—tấn công hàng hải rồi nước ngoài đáp trả—cho thấy chỉ sử dụng vũ lực khó tạo ra một giải pháp bền vững.

4. Hạn chế sự hỗ trợ từ bên ngoài làm xung đột leo thang

Các cường quốc khu vực cần ngăn chặn việc chuyển giao vũ khí, hỗ trợ chỉ thị mục tiêu và thông tin tình báo được sử dụng để tấn công tàu thuyền hoặc khu dân cư. Tuy nhiên, các biện pháp trừng phạt trên diện rộng hay những cuộc không kích phá hỏng cảng và dịch vụ thiết yếu cũng có thể làm điều kiện sống của người Yemen tồi tệ hơn, khiến giảm căng thẳng khó đạt được hơn.

5. Gắn an ninh hàng hải với tiến trình chính trị tại Yemen

Một thỏa thuận về hàng hải sẽ luôn mong manh nếu xung đột nền tảng tại Yemen chưa được giải quyết. Các nỗ lực ngoại giao cần đề cập đến quyền tiếp cận thương mại, tiền lương khu vực công, người bị giam giữ, quản trị địa phương và một lệnh ngừng bắn bền vững. Đặc phái viên Liên Hợp Quốc đã kêu gọi đối thoại, đồng thời cảnh báo leo thang sẽ làm người dân Yemen thêm khổ sở.

Kết luận

Các cuộc tấn công vào Mokha và Bab al-Mandeb là hai mối đe dọa gắn liền: một vụ đánh vào cảng Yemen và cộng đồng xung quanh; vụ kia đặt thủy thủ quốc tế cùng tuyến thương mại toàn cầu vào nguy hiểm. Vì thế, phản ứng hiệu quả nhất không đơn giản là tăng cường sức mạnh quân sự. Cần một chiến lược kết hợp giữa bảo vệ hàng hải mang tính phòng vệ, bảo đảm tiếp cận nhân đạo, gây sức ép có mục tiêu, kiềm chế từ các thế lực bên ngoài và khôi phục tiến trình chính trị cho Yemen.

Nếu thiếu sự kết hợp này, việc đóng cửa một cảng có thể biến thành khủng hoảng nhân đạo; một cuộc tấn công vào tàu có thể trở thành đối đầu khu vực; còn chuỗi quyết định trả đũa có thể kéo Yemen sâu hơn vào một cuộc chiến vượt xa bờ biển nước này.