AI agent và token hóa: triển vọng thanh toán quốc tế nhanh hơn, cùng những rủi ro cần kiểm soát

AI agent có thể khiến thanh toán xuyên biên giới linh hoạt hơn: chúng có thể liên tục so sánh phí, tỷ giá và chất lượng thực hiện, rồi chọn nhà cung cấp hoặc thời điểm giao dịch theo chỉ dẫn của người dùng. Token hóa có thể đưa thông tin thanh toán, đối soát và chuyển giao tài sản lên cùng một nền tảng có thể lập trình. Hai hướng công nghệ này hứa hẹn giảm bớt những khâu rườm rà, nhưng không xóa bỏ nhu cầu về hạ tầng vững chắc, luật lệ rõ ràng, thanh khoản và trách nhiệm giải trình. 17212

AI agent và token hóa có thể thay đổi quy trình thế nào?

AI agent có thể hiểu mục tiêu của người dùng rồi thực hiện nhiều bước, chẳng hạn so sánh các đơn vị cung cấp dịch vụ hoặc phối hợp thanh toán với nguồn thanh khoản và điều kiện hợp đồng sẵn có. Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) xem đây là những ứng dụng tiềm năng, đồng thời lưu ý các vấn đề về quyền cho phép, khả năng truy vết và trách nhiệm khi giao dịch được thực hiện bởi agent. 172627

Token hóa là cách biểu diễn quyền đòi tiền hoặc tài sản khác dưới dạng số trên một sổ cái có thể lập trình. Khi các bên cùng dựa vào một bản ghi, nhu cầu đối soát riêng rẽ giữa nhiều tổ chức có thể giảm; các quy tắc lập trình được cũng có thể tự động hóa một phần giao dịch. Với thanh toán đồng thời (atomic settlement), các phần liên kết của một giao dịch được hoàn tất cùng lúc — hoặc không phần nào được hoàn tất. 12

Dự án Agorá của Ngân hàng Thanh toán Quốc tế (BIS) đã xây dựng nguyên mẫu cho thấy có thể thanh toán đồng thời nhiều loại tiền tệ trong các giao dịch xuyên biên giới giữa các tổ chức tài chính, bằng cách kết hợp tiền gửi ngân hàng thương mại được token hóa với dự trữ ngân hàng trung ương trên một nền tảng chung. Đây là minh chứng về tiềm năng kỹ thuật, không phải bằng chứng rằng một nền tảng duy nhất đã sẵn sàng thay thế các hệ thống thanh toán hiện nay trên mọi thị trường. 1213

Thanh toán nhanh vẫn cần nền tảng vững chắc

Tự động hóa không thể tự khắc phục việc các hệ thống thanh toán không kết nối được với nhau. Giao dịch xuyên biên giới còn đi qua những khuôn khổ pháp lý và quy định khác nhau; các tổ chức cũng cần tiếp cận đúng loại tiền tệ và có đủ thanh khoản để hoàn tất thanh toán. IMF xem khả năng tương tác, quản trị, cơ chế thanh toán và thanh khoản ngoại hối là những nền tảng quan trọng cho đổi mới trong lĩnh vực này. 23

Các nền tảng token hóa cũng có thể khiến thanh khoản bị chia nhỏ nếu tài sản bị giới hạn trong những hệ thống khép kín, khó kết nối với nhau. IMF đã nêu nguy cơ phân mảnh này, cùng với nhu cầu có khuôn khổ chính sách rõ ràng, sự chắc chắn về pháp lý và tài sản thanh toán an toàn. 2024

Cần xác định rõ ai chịu trách nhiệm khi AI agent khởi tạo giao dịch, mắc lỗi hoặc hành động vượt quá quyền hạn dự kiến. Phân tích của IMF về thanh toán qua agent cũng nêu những câu hỏi pháp lý và trách nhiệm chưa được giải quyết, bên cạnh rủi ro từ quyết định thiếu minh bạch và dấu vết cấp quyền không rõ ràng. 27

AI có thể khuếch đại rủi ro vận hành và thị trường

AI có hai mặt trong an ninh mạng: công nghệ này có thể tăng cường phòng thủ, nhưng cũng có thể giúp đối tượng xấu tìm và khai thác lỗ hổng. Rủi ro có thể vượt khỏi phạm vi một công ty khi nhiều tổ chức tài chính cùng phụ thuộc vào hạ tầng hoặc nhà cung cấp dịch vụ chung. 2139

Các quyết định tự động cũng có thể tạo ra điểm yếu nếu nhiều hệ thống cùng phản ứng tương tự trước một điều kiện thị trường. IMF xem hành vi đồng loạt là một rủi ro của thanh toán qua agent, đồng thời cảnh báo các chiến lược giao dịch đồng bộ có thể làm tài sản biến động cùng chiều và gây áp lực lên thanh khoản. 1927

Ngân hàng Anh còn nêu một mối quan ngại riêng đối với thị trường vốn: lượng phát hành nợ liên quan đến AI tăng lên khiến thị trường vốn nhạy cảm hơn với diễn biến của ngành AI. Đây là một điểm dễ tổn thương cần theo dõi, không có nghĩa AI đã gây ra khủng hoảng trên thị trường trái phiếu. 33

Ngân hàng và cơ quan quản lý có thể làm gì?

Thách thức chính sách là tận dụng tự động hóa mà không biến hệ thống thành một chiếc hộp đen khó kiểm soát hoặc dễ đổ vỡ. Một số biện pháp thiết thực gồm:

• Giới hạn quyền của agent. Quy định rõ agent được phép thanh toán trong phạm vi nào, hạn mức bao nhiêu và theo điều kiện gì; yêu cầu phê duyệt bổ sung với giao dịch bất thường hoặc có tác động lớn. Lưu lại chỉ dẫn và hành động để có thể kiểm tra sau này. Những biện pháp này giúp xử lý các lo ngại của IMF về quyền cho phép và khả năng truy vết. 27
• Chuẩn bị cho thiếu thanh khoản và gián đoạn thanh toán. Kiểm tra cách hệ thống xử lý khi thiếu vốn, đối tác không sẵn sàng hoặc một hệ thống kết nối bị ngừng hoạt động. Cần duy trì phương án dự phòng đáng tin cậy, thay vì cho rằng thanh toán nhanh hơn tự nó bảo đảm khả năng chống chịu. Thanh khoản, cơ chế thanh toán và liên kết hạ tầng là những nền tảng cốt yếu. 23
• Giảm phụ thuộc vào một nhà cung cấp duy nhất. Lập bản đồ các mối phụ thuộc vào nhà cung cấp công nghệ và hạ tầng dùng chung, đồng thời chuẩn bị cho khả năng dịch vụ bị gián đoạn. Ngân hàng Anh và IMF đều lưu ý nhà cung cấp chung hoặc bên thứ ba có thể trở thành kênh lan truyền rủi ro vận hành. 2142
• Kết nối các nền tảng và làm rõ quy tắc. Thúc đẩy khả năng tương tác, đồng thời xác định rõ trách nhiệm pháp lý đối với tài sản token hóa và hành động do agent khởi tạo. Điều này có thể giúp tránh các “ốc đảo” thanh khoản và tình trạng không rõ ai chịu trách nhiệm khi có sự cố. 202427
• Giữ vai trò phán đoán của con người ở những khâu quan trọng. Yêu cầu rà soát hoặc chuyển cấp xử lý với trường hợp ngoại lệ có hệ quả đáng kể; bảo đảm quyết định của hệ thống đủ dễ hiểu để con người có thể chất vấn. Điều này đặc biệt cần thiết trước những lo ngại của IMF về tính thiếu minh bạch của thanh toán qua agent và sự quan tâm của Ngân hàng Anh đến khả năng giải thích, tính minh bạch của mô hình AI. 2739

Cơ hội không chỉ nằm ở việc chuyển tiền nhanh hơn. Mục tiêu là phối hợp quyết định và thanh toán hiệu quả hơn mà vẫn giữ được cạnh tranh, trách nhiệm rõ ràng và khả năng chống chịu khi xảy ra sự cố. Công nghệ có thể hỗ trợ mục tiêu đó; mức độ an toàn phụ thuộc vào những nền tảng được xây dựng xung quanh nó.