Vì sao các tập đoàn dầu khí đang đặt cược hàng tỷ USD vào năng lượng nhiệt hạch?

Các tập đoàn dầu khí không đầu tư vào nhiệt hạch vì điện nhiệt hạch thương mại đã xuất hiện. Họ đang mua một “quyền chọn” cho tương lai: nếu công nghệ thành công, đây có thể là nguồn điện ổn định, phát thải thấp cho nền kinh tế ngày càng điện hóa. Mức độ tham gia rất khác nhau, từ đầu tư thiểu số vào startup và hợp tác kỹ thuật cho đến cam kết mua điện trị giá hơn 1 tỷ USD của Eni từ một nhà máy còn chưa được xây dựng. 2947

Những công ty dầu khí nào đang đầu tư?

Ngành năng lượng không đặt cược vào duy nhất một thiết kế lò phản ứng. Các khoản đầu tư hiện trải rộng trên nhiều hướng công nghệ.

• Eni là nhà đầu tư chiến lược và đối tác của Commonwealth Fusion Systems (CFS), công ty đang phát triển tokamak từ trường cao dựa trên phương pháp giam giữ plasma bằng từ trường. Eni cũng đã đồng ý mua điện từ nhà máy ARC dự kiến xây dựng tại Virginia. 2949
• Equinor tăng đầu tư vào CFS trong vòng gọi vốn Series B trị giá 1,8 tỷ USD của công ty, đồng thời mô tả đây là khoản đầu tư mạo hiểm lớn nhất của mình vào thời điểm đó. 42
• Chevron, thông qua bộ phận Chevron Technology Ventures, đã đầu tư vào Zap Energy. Công ty này theo đuổi phương pháp Z-pinch ổn định bằng dòng cắt, nhằm giam giữ và nén plasma mà không cần hệ thống nam châm bên ngoài cỡ lớn như tokamak truyền thống. Giá trị khoản đầu tư không được công bố. 3341
• Chevron cũng đầu tư vào TAE Technologies, một công ty nhiệt hạch tại California phát triển hướng tiếp cận khác với thiết kế tokamak của CFS. 36
• Shell và Cenovus cũng được các báo cáo trong ngành xác định là những nhà đầu tư vào nhiệt hạch, dù thông tin công khai về tỷ lệ sở hữu và giá trị đầu tư của họ còn hạn chế. 3440

Sự khác biệt này rất quan trọng. Tokamak, Z-pinch và phương pháp của TAE có những thách thức kỹ thuật, tiến độ phát triển và con đường thương mại hóa riêng. Vì vậy, các khoản đầu tư hiện nay giống một danh mục lựa chọn công nghệ dài hạn hơn là sự đồng thuận rằng một thiết kế lò phản ứng nào đó đã chắc chắn chiến thắng.

Dòng tiền đổ vào nhiệt hạch lớn đến đâu?

Một thống kê trong ngành cho biết đầu tư tư nhân toàn cầu vào nhiệt hạch đạt kỷ lục 4,48 tỷ USD trong năm 2025, tăng 69% so với năm trước. 11 Các ước tính khác có phạm vi và mốc thời gian khác nhau: khảo sát năm 2024 của Fusion Industry Association và Phòng thí nghiệm Quốc gia Oak Ridge ghi nhận 6,2 tỷ USD đầu tư vào 43 công ty nhiệt hạch tư nhân đã được xác minh, trong đó cách trình bày bao gồm cả các hạng mục vốn công và vốn tư nhân. 32

Không nên xem những con số này là hoàn toàn tương đương. Tổng vốn có thể thay đổi tùy việc thống kê có bao gồm tài trợ công, các vòng gọi vốn tiếp theo, cam kết chiến lược hay chỉ tính vốn cổ phần của doanh nghiệp tư nhân. Kết luận thận trọng là nhiệt hạch đã chuyển từ một lĩnh vực đầu tư ngách thành thị trường công nghệ trị giá hàng tỷ USD.

CFS là ví dụ rõ nhất cho sự tập trung vốn này. Công ty công bố huy động thêm 1 tỷ USD vốn cổ phần vào tháng 7/2026, nâng tổng số vốn huy động lên khoảng 4 tỷ USD. Theo từng cách tính của ngành, con số này tương đương khoảng 30% hoặc gần một phần ba tổng vốn tư nhân đầu tư vào các công ty nhiệt hạch. 172122

Vì sao Commonwealth Fusion Systems dẫn đầu cuộc đua gọi vốn?

CFS thu hút vốn nhờ kết hợp một chiến lược kỹ thuật dễ nhận diện với lộ trình thương mại hóa tương đối rõ ràng.

Công ty sử dụng các nam châm siêu dẫn nhiệt độ cao để xây dựng tokamak nhỏ gọn, từ trường lớn. Luận điểm cốt lõi của CFS là từ trường mạnh hơn có thể giúp lò phản ứng nhỏ hơn và có tính thương mại cao hơn so với các thiết kế tokamak trước đây. Tuy nhiên, đây vẫn là một giả thuyết kỹ thuật chưa được chứng minh bằng kết quả thương mại.

CFS cũng xây dựng một chuỗi phát triển mà nhà đầu tư có thể dễ hình dung: trước tiên dùng SPARC để chứng minh các nguyên lý vật lý, sau đó tận dụng kinh nghiệm này để phát triển ARC thành nhà máy điện quy mô lưới điện. Những vòng gọi vốn lớn, các đối tác thương mại có tên tuổi và địa điểm xây dựng đã được lựa chọn giúp công ty có câu chuyện thương mại thuyết phục hơn một startup chỉ tập trung vào nghiên cứu phòng thí nghiệm.

Dù vậy, những yếu tố này không loại bỏ các rủi ro về vật liệu, độ sẵn sàng của nhà máy, xử lý nhiên liệu, cấp phép, chi phí và tiến độ.

SPARC và ARC sẽ làm gì?

SPARC, đang được xây dựng tại Devens, bang Massachusetts, là tokamak thử nghiệm. Mục tiêu của dự án là chứng minh năng lượng nhiệt hạch ròng từ một máy có thiết kế nhỏ gọn, từ trường cao, đồng thời kiểm chứng các kỹ thuật cần thiết cho một nhà máy điện sau này. SPARC không phải nhà máy thương mại phát điện lên lưới. CFS xem SPARC là nền tảng của chương trình thương mại hóa; các báo cáo năm 2025 cho biết cơ sở này đã hoàn thành hơn 65%. 3050

ARC là nhà máy thương mại được đề xuất tại hạt Chesterfield, bang Virginia, gần Richmond. CFS mô tả đây là cơ sở công suất 400 MW, nhằm đưa điện nhiệt hạch lên lưới vào đầu những năm 2030. Google đã đồng ý mua 200 MW, còn Eni ký một thỏa thuận mua điện riêng trị giá hơn 1 tỷ USD. 255256

Các hợp đồng này là cam kết mua điện trong tương lai, không phải bằng chứng cho thấy điện nhiệt hạch hiện đã sẵn có. ARC vẫn phụ thuộc vào tiến độ kỹ thuật của SPARC, phê duyệt pháp lý, nguồn vốn và quá trình xây dựng. Công nghệ này chưa vận hành thương mại. 55

Chiến lược nhiệt hạch của Eni tại châu Âu

Eni nhìn thấy ở nhiệt hạch một cơ hội rộng hơn việc sở hữu một nhà máy điện. Công ty cho biết muốn góp phần đưa một nhà máy nhiệt hạch thương mại vào châu Âu vào đầu những năm 2040 hoặc sớm hơn, với CFS là đơn vị phát triển dự kiến. Một lãnh đạo cấp cao của Eni gọi nhiệt hạch là “nhà máy lọc dầu tiếp theo” của công ty. 1

Cách diễn giải này cho thấy một mô hình công nghiệp không chỉ dựa vào bán điện. Eni đã nhấn mạnh cơ hội trong chu trình nhiên liệu nhiệt hạch, bao gồm thu hồi, tinh chế và tái sử dụng tritium cùng deuterium, bên cạnh các vai trò tiềm năng trong vận hành nhà máy, chuỗi cung ứng và kinh doanh năng lượng. 1

Vì sao nhiệt hạch trở thành một khoản “phòng hộ” chiến lược?

Luận điểm đầu tư không phải là nhiệt hạch sẽ giải quyết tình trạng thiếu điện hôm nay. Vấn đề là nhu cầu điện từ trung tâm dữ liệu, quá trình điện hóa công nghiệp và mục tiêu giảm phát thải có thể tạo ra một thị trường lớn trong tương lai cho nguồn điện ổn định, phát thải thấp.

Các công ty năng lượng cũng có sẵn kinh nghiệm trong việc huy động vốn cho dự án hạ tầng phức tạp, quản lý công trình công nghiệp và bán sản lượng thông qua các hợp đồng dài hạn.

Với doanh nghiệp dầu khí, một khoản đầu tư mạo hiểm tương đối nhỏ có thể giúp tiếp cận nhân tài, công nghệ và chuỗi cung ứng tương lai mà chưa cần thay đổi hoàn toàn mô hình kinh doanh hiện tại. Với các công ty nhiệt hạch, nhà đầu tư chiến lược mang đến vốn, chuyên môn công nghiệp và những khách hàng tiềm năng.

Nhưng điểm cần nhấn mạnh vẫn không thay đổi: điện nhiệt hạch thương mại chưa được chứng minh. Các thỏa thuận hiện nay cho thấy niềm tin vào cơ hội đang tăng lên, chứ chưa bảo đảm kết quả. Nhiệt hạch vẫn là một canh bạc công nghiệp rủi ro cao; thời điểm thương mại hóa, chi phí và tính khả thi kỹ thuật vẫn phải được kiểm chứng.