Nga và Myanmar đặt cược vào Dawei khi dự án cảng bị cuốn vào chiến sự

Cuộc gặp diễn ra sau một đợt thúc đẩy ngoại giao và kinh doanh rộng hơn. Phái đoàn Myanmar có các quan chức liên quan đến vùng Tanintharyi, nơi Dawei tọa lạc, đồng thời tham dự một diễn đàn doanh nghiệp Myanmar - Nga.

Năng lượng là lĩnh vực nổi bật trong quan hệ hai nước. Nga đã thảo luận khả năng tham gia thăm dò, khai thác dầu khí ngoài khơi Myanmar; hai bên cũng theo đuổi một dự án điện hạt nhân quy mô nhỏ. Tại Dawei, cảng và nhà máy lọc dầu được đặt cùng các kế hoạch phát điện nhằm cung cấp năng lượng cho khu công nghiệp và hoạt động logistics.

Nga dự kiến xây dựng gì tại Dawei?

Biên bản ghi nhớ về hợp tác đầu tư Nga - Myanmar ký tháng 2/2025 xác định một số dự án lớn tại Đặc khu kinh tế Dawei, gồm cảng nước sâu và nhà máy lọc dầu. Một số thông tin khác về biên bản cũng đề cập nhà máy nhiệt điện than trong gói dự án được đề xuất.

Bước tiến tiếp theo diễn ra vào tháng 6/2026, khi Inter RAO của Nga và Launglon Economic Development của Myanmar ký biên bản ghi nhớ liên quan đến một nhà máy điện tại Dawei.

Tuy nhiên, các thỏa thuận này mới tạo ra khuôn khổ hợp tác, chưa phải bằng chứng cho thấy toàn bộ tổ hợp đã được cấp vốn hoặc đang xây dựng. Thông tin về nhà máy lọc dầu cho biết dự án vẫn cần thêm công việc trước khi đi đến quyết định đầu tư cuối cùng.

Sự khác biệt này rất quan trọng. Một biên bản ghi nhớ có thể phát đi tín hiệu chính trị và thể hiện ý định hợp tác, nhưng vẫn để ngỏ các vấn đề về chi phí, quyền sở hữu, nguồn vốn, thiết kế kỹ thuật và phương án vận hành.

Vì sao vị trí Dawei có ý nghĩa chiến lược?

Dawei nằm trên bờ biển Andaman của Myanmar, hướng ra Ấn Độ Dương. Ý tưởng lâu nay không chỉ là xây một cảng đơn lẻ, mà là kết hợp cảng nước sâu với khu công nghiệp và hành lang đường bộ - đường sắt đi về phía đông, nối tới Thái Lan.

Myanmar và Thái Lan bắt đầu ý tưởng phát triển Dawei từ năm 2008. Sau đó, dự án trở thành một siêu dự án nhiều lần khởi động rồi đình trệ, do những vướng mắc về vốn, hạ tầng và thay đổi trong cam kết của các nhà đầu tư cũng như chính phủ. Những thỏa thuận trước đây có sự tham gia của các bên Thái Lan và Nhật Bản cũng không tạo ra một tổ hợp cảng hoàn chỉnh.

Sức hút địa chiến lược của Dawei khá rõ ràng. Nếu hành lang Dawei - Thái Lan hoạt động hiệu quả, một phần hàng hóa đến từ Ấn Độ Dương có thể được vận chuyển đường bộ tới Thái Lan và Đông Nam Á lục địa, thay vì phải đi vòng qua bán đảo Mã Lai. Tuyến này có thể tạo thêm lựa chọn cho một số dòng thương mại khu vực và mang lại cho Myanmar một cửa ngõ xuất nhập khẩu mới.

Dù vậy, Dawei sẽ không thay thế eo biển Malacca. Hàng hóa vẫn phải đối mặt với các quyết định trung chuyển, thủ tục biên giới, chi phí vận tải nội địa, năng lực đường bộ - đường sắt và bài toán kinh tế của việc vận chuyển qua hai quốc gia. Kịch bản thực tế nhất là Dawei trở thành một hành lang khu vực phục vụ một số dòng hàng nhất định, chứ không phải tuyến đường vòng Malacca cho toàn bộ vận tải biển toàn cầu.

Nga có thể đạt được gì?

Việc tham gia Dawei có thể mở cơ hội cho các doanh nghiệp Nga trong lĩnh vực năng lượng, xây dựng cảng, lọc hóa dầu và hạ tầng công nghiệp. Dự án cũng có thể tạo cho Moscow một hiện diện thương mại hướng tới các thị trường Đông Nam Á, đồng thời củng cố quan hệ với chính quyền được quân đội hậu thuẫn ở Myanmar. Các cuộc thảo luận năng lượng rộng hơn giữa Nga và Myanmar cũng phù hợp với cách nhìn này.

Tuy nhiên, những thông tin hiện có không chứng minh Nga sẽ nhận được một căn cứ hải quân hay quyền tiếp cận quân sự thường trực. Bằng chứng hiện tại chỉ ủng hộ khả năng hình thành một chỗ đứng thương mại và chiến lược trong tương lai, chưa phải một thỏa thuận căn cứ quân sự đã được xác nhận.

Vì sao Dawei trở thành vấn đề của cuộc xung đột?

Việc khôi phục Dawei đang diễn ra trong một khu vực có xung đột vũ trang. Reuters ngày 21/8 đưa tin quân đội Myanmar đã triển khai hàng trăm binh sĩ để giải tỏa các khu đất dành cho đặc khu kinh tế được Nga hỗ trợ. Các nguồn tin từ lực lượng kháng chiến và một nhà hoạt động địa phương cho biết nhiều ngôi làng, nhà dân bị đốt và các khu vực xung quanh bị phong tỏa. Do những thông tin tác chiến này đến từ các nguồn địa phương và có liên hệ với lực lượng kháng chiến, các cáo buộc cụ thể cần được xem là thông tin được báo cáo, chưa phải những sự việc đã được xác minh độc lập.

Dự án ACLED, chuyên theo dõi dữ liệu xung đột và sự kiện vũ trang, cũng cho biết lãnh đạo quân đội Myanmar đã cam kết loại bỏ các nhóm kháng chiến hoạt động gần những hành lang chiến lược liên quan đến các dự án Dawei do Nga hậu thuẫn. Báo cáo này mô tả một đội quân khoảng 700 binh sĩ tiến vào khu vực và cho biết đã xảy ra các cuộc đột kích cùng những vụ dân thường thiệt mạng.

Ngoài ra, có thông tin cho rằng ba thành viên của một nhóm cứu trợ nhân đạo tại Dawei đã bị sát hại. Đây là những cáo buộc nghiêm trọng, nhưng các nguồn tài liệu được cung cấp chưa độc lập xác lập hoàn cảnh và bên chịu trách nhiệm cho những cái chết này.

Hệ quả đối với dự án không chỉ mang tính nhân đạo mà còn rất thực tế. Giao tranh, tình trạng di dời, tranh chấp quyền sở hữu đất, hạn chế tiếp cận cứu trợ và cáo buộc phá hủy tài sản dân sự có thể làm tăng rủi ro pháp lý, danh tiếng, bảo hiểm, tài chính và xây dựng. Một trung tâm logistics đáng tin cậy không thể hình thành chỉ vì đất đai bị giải tỏa bằng vũ lực.

Thái Lan là mắt xích quyết định

Thái Lan là phụ thuộc bên ngoài quan trọng nhất của dự án. Logic thương mại của Dawei đòi hỏi nhiều hơn một cảng trên bờ biển Myanmar: dự án cần hệ thống đường bộ và đường sắt xuyên biên giới đáng tin cậy, thủ tục hải quan vận hành thông suốt, chuỗi cung ứng công nghiệp và mức độ an ninh đủ để các hãng vận tải cũng như nhà đầu tư chấp nhận rủi ro.

Nếu thiếu kết nối này, Dawei có nguy cơ trở thành một cảng và khu công nghiệp biệt lập, tốn kém nhưng không có đủ lượng hàng để biện minh cho quy mô đầu tư. Nếu kết nối được hoàn thiện, dự án có thể cung cấp cho Thái Lan và các nền kinh tế Đông Nam Á lục địa thêm một điểm tiếp cận Ấn Độ Dương.

Vì vậy, đợt hồi sinh hiện nay nên được nhìn nhận là một đề xuất chiến lược ở giai đoạn đầu, chưa phải một hành lang đã hoàn thành. Biên bản năm 2025 và thỏa thuận về nhà máy điện năm 2026 mới giải quyết từng mảnh của ý tưởng, chưa xử lý được các vấn đề tồn tại lâu nay về vốn, đất đai, an ninh và hạ tầng xuyên biên giới.

Kết luận

Nga và Myanmar đang mở rộng hợp tác trên nhiều mặt — từ năng lượng, thương mại đến an ninh và đối ngoại — trong đó Dawei là trọng tâm hạ tầng cụ thể. Cuộc gặp giữa Putin và Min Aung Hlaing ngày 18/8 giúp quan hệ này có thêm sự chú ý về ngoại giao, còn các kế hoạch cảng, nhà máy lọc dầu và nhà máy điện tạo ra một nền tảng thương mại tiềm năng.

Nhưng triển vọng của Dawei vẫn chưa chắc chắn. Dự án cần nguồn vốn đáng tin cậy, kế hoạch triển khai khả thi, an ninh, sự đồng thuận của cộng đồng và trên hết là một tuyến kết nối hiệu quả với Thái Lan. Các thông tin về chiến dịch quân sự quanh địa điểm dự án đang khiến những điều kiện đó khó đạt được hơn, chứ không phải dễ dàng hơn.

Ở thời điểm hiện tại, Dawei phù hợp nhất với cách nhìn nhận như một đề xuất có sức hấp dẫn chiến lược nhưng bị ảnh hưởng nghiêm trọng bởi xung đột — và khả năng thành công vẫn còn rất xa mới được bảo đảm.