Trí tuệ nhân tạo và cải cách hộ khẩu: Liệu có cứu được 301 triệu lao động nhập cư và mục tiêu tăng trưởng 2035 của Trung Quốc?

Tham vọng của Trung Quốc nhằm tăng gấp đôi GDP bình quân đầu người từ mức năm 2020 vào năm 2035—mốc chuẩn để trở thành quốc gia "phát triển vừa phải”—phụ thuộc vào một biến số duy nhất thường bị bỏ qua: điều gì sẽ xảy ra với 301,15 triệu lao động nhập cư của nước này.

Những người lao động này, mang hộ khẩu nông thôn nhưng làm việc tại các thành phố, chiếm hơn 40% lực lượng lao động Trung Quốc . Phần lớn họ làm việc trong lĩnh vực nông nghiệp năng suất thấp và dịch vụ phi chính thức ở đô thị—chính xác là những lĩnh vực tạo thành nhánh dưới của nền kinh tế hình chữ K Trung Quốc. Việc liệu họ có thể chuyển đổi sang việc làm chính thức có năng suất cao hơn hay không, và liệu mức tăng năng suất do AI thúc đẩy có đến được với công việc của họ hay không, sẽ quyết định sự phân kỳ hình chữ K của Trung Quốc sẽ thu hẹp hay mở rộng vào năm 2035.

Bài toán cơ cấu của thách thức lao động nhập cư

Dân số lao động nhập cư của Trung Quốc đạt 301,15 triệu người vào năm 2025, tăng 1,42 triệu so với năm 2024 . Thu nhập trung bình hàng tháng của họ là 5.075 nhân dân tệ (khoảng 739 đô la Mỹ) vào năm 2025, trong đó những người làm việc xa quê kiếm được trung bình 5.774 nhân dân tệ . Nhưng hệ thống hộ khẩu hạn chế khả năng tiếp cận các dịch vụ công ở đô thị—y tế, giáo dục và nhà ở—kìm hãm tiêu dùng và sự hòa nhập đô thị lâu dài của họ .

Khoảng cách năng suất là rất rõ rệt. Nông nghiệp vẫn sử dụng khoảng 22% lực lượng lao động Trung Quốc nhưng chỉ tạo ra khoảng 7% GDP, ngụ ý năng suất chỉ bằng một phần ba mức trung bình của toàn bộ nền kinh tế . Việc phân bổ lại dù chỉ một phần nhỏ lực lượng lao động này vào các lĩnh vực đô thị có năng suất cao hơn sẽ mang lại một cú hích lớn một lần cho tổng sản lượng.

Mô hình tăng trưởng Solow của DBS dự báo tốc độ tăng trưởng GDP trung bình hàng năm sẽ chậm lại còn khoảng 3,7% trong giai đoạn 2025–2030 và 3,0% trong giai đoạn 2030–2035, được thúc đẩy chủ yếu bởi AI và tự động hóa bù đắp cho sự suy giảm dân số trong độ tuổi lao động . PwC lưu ý rằng mục tiêu năm 2035 của Trung Quốc được neo trong một khuôn khổ hỗ trợ tài khóa kỷ lục, nhưng động lực tăng trưởng đã chững lại—từ 5,0% năm 2024 xuống ước tính 4,9% năm 2025 và dự kiến 4,4% năm 2026 . Để đạt được mục tiêu tăng gấp đôi, cần có mức tăng trưởng trung bình hàng năm khoảng 4,7% đến năm 2035 .

Sự phân kỳ hình chữ K là vấn đề cốt lõi

Nền kinh tế Trung Quốc được xác định bởi sự phân kỳ hình chữ K mang tính cơ cấu: AI và sản xuất công nghệ cao là nhánh trên đang bùng nổ, trong khi tiêu dùng hộ gia đình và các lĩnh vực truyền thống là nhánh dưới trì trệ . Phân tích của Citi vào giữa năm 2026 cho thấy "siêu chu kỳ AI" của Trung Quốc đang củng cố mặt mạnh—thúc đẩy sản xuất, xuất khẩu và đầu tư công nghệ cao—trong khi lợi ích đối với nhu cầu hộ gia đình vẫn còn hạn chế và có khả năng bị cô lập hơn là lan tỏa .

Chỉ thị "AI Plus" của Bộ Chính trị tháng 8 năm 2025 nhằm mục đích tăng tốc áp dụng AI trên tất cả các ngành công nghiệp, nhưng việc thực hiện ban đầu tập trung nhiều vào sản xuất và nghiên cứu và phát triển do nhà nước hậu thuẫn hơn là dịch vụ tiêu dùng hoặc nông nghiệp . Kế hoạch 5 năm lần thứ 15, được công bố vào tháng 3 năm 2026, đề cập đến AI hơn 50 lần và bao gồm một "kế hoạch hành động AI+” toàn diện, với các biện pháp cụ thể bao gồm thử nghiệm robot để thực hiện các công việc trong các lĩnh vực đang bị thiếu hụt lao động .

Ba kịch bản việc làm cho lao động nhập cư đến năm 2035

Kịch bản 1: Cải cách hộ khẩu + AI lan tỏa rộng (hội tụ cao). Theo con đường này, các cải cách hộ khẩu tháng 5 năm 2026 giúp cải thiện khả năng tiếp cận dịch vụ công của người nhập cư sẽ được đẩy nhanh . Người lao động nhập cư di chuyển lâu dài hơn vào các thành phố, tiêu dùng của họ tăng lên mức trung bình của đô thị, và các công cụ AI lan rộng vào bán lẻ, hậu cần, khách sạn và nông nghiệp chính xác—các lĩnh vực nơi hầu hết người lao động nhập cư làm việc. Điều này sẽ nâng cao năng suất ở nửa dưới của nền kinh tế hình chữ K, mở rộng cơ sở thuế và tạo ra nhu cầu trong nước cần thiết để duy trì tăng trưởng ~4,5–5,0%. Trung Quốc có khả năng sẽ đạt được mục tiêu tăng gấp đôi vào năm 2035.

Kịch bản 2: Cải cách một phần với AI tập trung vào công nghệ cao (chữ K dai dẳng). Cải cách hộ khẩu tiến triển từng bước; người lao động nhập cư vẫn là tạm thời, chuyển tiền về nông thôn và tiêu dùng ở mức thấp. Việc triển khai AI vẫn tập trung vào sản xuất tiên tiến định hướng xuất khẩu, chất bán dẫn và năng lượng—các lĩnh vực "nhánh trên" được xác định bởi Citi, KPMG và CCPIT . Năng suất trong các dịch vụ và nông nghiệp thâm dụng lao động nhập cư trì trệ. Nền kinh tế tăng trưởng 3,5–4,0% hàng năm, hình chữ K kéo dài hoặc mở rộng, và mục tiêu tăng gấp đôi năm 2035 bị bỏ lỡ với một khoảng cách đáng kể. Đây có thể coi là quỹ đạo hiện tại.

Kịch bản 3: Tự động hóa thay thế lao động mà không tái phân bổ (phân kỳ). Việc triển khai AI nhanh chóng tự động hóa các công việc sản xuất và dịch vụ thông thường mà người lao động nhập cư hiện đang đảm nhận, nhưng hệ thống hộ khẩu và sự không phù hợp về kỹ năng ngăn cản việc tái tuyển dụng vào các lĩnh vực mới. Tỷ lệ thất nghiệp của lao động nhập cư tăng lên—tỷ lệ thất nghiệp thành thị được khảo sát đối với lao động nhập cư đã ở mức 4,7% vào năm 2025 . Sự phân bổ lại lao động từ nông thôn ra thành thị đảo ngược. Tăng năng suất trong công nghệ cao cùng tồn tại với tỷ lệ tham gia lực lượng lao động giảm và tổng cầu bị kìm nén. Tăng trưởng giảm xuống dưới 3,5%, và mục tiêu năm 2035 trở nên không thể đạt được.

Bằng chứng cho thấy con đường khả dĩ nhất

Bằng chứng mạnh mẽ nhất hiện có chỉ ra Kịch bản 2 là kết quả có khả năng xảy ra nhất. Sự phân kỳ hình chữ K được nhiều nguồn mô tả là đặc điểm cấu trúc xác định của nền kinh tế Trung Quốc hiện tại, không phải là một biến động ngắn hạn . Siêu chu kỳ AI đang củng cố chứ không phải điều chỉnh sự mất cân bằng này . Khoảng 165 triệu người nhập cư đã định cư tại các thành phố và có được quyền thường trú trong thập kỷ qua , nhưng tốc độ còn chậm, và việc hòa nhập đô thị đầy đủ cho 301 triệu người vẫn còn nhiều năm nữa.

Những yếu tố bất định chính có thể thay đổi kết quả:

• Năng lực tài khóa cho các dịch vụ xã hội. Chính quyền thành phố, vốn đã bị đè nặng bởi nợ địa phương—mà David Daokui Li của Đại học Thanh Hoa xác định là "lực cản thực sự" đối với nền kinh tế —phải gánh chịu chi phí mở rộng giáo dục, y tế và nhà ở cho hàng triệu cư dân đô thị mới.
• Hiệu ứng thay thế lao động so với bổ sung lao động của AI trong các dịch vụ. Nếu AI chủ yếu tự động hóa các nhiệm vụ tay nghề thấp, thì sự dịch chuyển chiếm ưu thế; nếu nó tạo ra các vai trò mới trong hậu cần, giao hàng chặng cuối và các dịch vụ dựa trên nền tảng (như nền kinh tế kỹ thuật số của Trung Quốc đã làm), thì sự bổ sung chiếm ưu thế.
• Hiện đại hóa năng suất nông nghiệp. Trung Quốc đã đầu tư vào "các lực lượng sản xuất nông nghiệp mới chất lượng cao”—nhân giống sinh học, canh tác chính xác và công nghệ nông nghiệp—và sản lượng của ngành đã tăng trưởng trung bình 4,9% hàng năm từ năm 2021–2025 , vẫn còn thấp hơn nhiều so với tốc độ cần thiết để thu hẹp khoảng cách năng suất với các lĩnh vực công nghệ cao.

Kết luận

Mục tiêu tăng gấp đôi GDP vào năm 2035 của Trung Quốc chỉ có thể đạt được nếu 301 triệu lao động nhập cư có thể chuyển từ nông nghiệp năng suất thấp và công việc phi chính thức ở đô thị sang việc làm chính thức có năng suất cao hơn—và tiêu dùng ở mức đô thị. Mô hình hình chữ K hiện tại, trong đó lợi ích do AI mang lại thuộc về các lĩnh vực công nghệ cao trong khi tiêu dùng và các dịch vụ thâm dụng lao động nhập cư bị tụt hậu, là mối đe dọa nghiêm trọng nhất đối với quá trình chuyển đổi đó. Các cải cách hộ khẩu giai đoạn 2025–2026 là một điều kiện cần nhưng chưa đủ; biến số quyết định là liệu chiến lược "AI Plus" của Trung Quốc có đến được với các công việc trong lĩnh vực dịch vụ và nông nghiệp nơi người lao động nhập cư thực sự làm việc, hay vẫn chỉ là một chính sách công nghiệp công nghệ cao được ngụy trang. Dựa trên các bằng chứng hiện có, sự phân kỳ hình chữ K có nhiều khả năng sẽ thu hẹp chậm hơn là đóng lại hoàn toàn vào năm 2035, đặt mục tiêu tăng gấp đôi vào tình trạng rủi ro đáng kể—nhưng không phải là không thể vượt qua.