Elon Musk và Sam Altman ra tòa không chỉ vì một mối quan hệ đồng sáng lập đã đổ vỡ. Điểm khiến vụ kiện này được chú ý là câu hỏi rất thời sự của ngành AI: nếu một tổ chức khởi đầu bằng lời hứa phi lợi nhuận, phục vụ lợi ích công chúng, thì lời hứa đó có còn ràng buộc khi tổ chức chuyển sang cấu trúc thương mại hơn hay không.

Theo CNBC, Musk cáo buộc OpenAI, Altman và Greg Brockman đã không giữ lời hứa duy trì OpenAI là tổ chức phi lợi nhuận; OpenAI gọi vụ kiện là vô căn cứ.^[8] Vì vậy, tranh chấp không chỉ xoay quanh ai thắng ai thua, mà còn chạm tới cách các công ty AI dùng các khái niệm như an toàn, công ích và vì nhân loại để huy động tiền bạc, nhân tài và niềm tin xã hội.^[3][5][12]

Tâm điểm thật sự: sứ mệnh hay cam kết có thể ràng buộc?

ABC/AP đưa tin, các chứng cứ nộp trước phiên tòa cho thấy Musk và Altman năm 2015 từng đồng ý xây dựng AI theo cách có trách nhiệm và an toàn hơn; bối cảnh này cũng được xem là một manh mối quan trọng về việc quan hệ giữa hai người đi từ hợp tác sang rạn nứt.^[3]

Điểm then chốt nằm ở cách tòa nhìn nhận những tuyên bố ban đầu đó. Nếu chúng chỉ là ngôn ngữ lý tưởng, hệ quả pháp lý có thể hạn chế. Nhưng nếu Musk chứng minh được rằng các tuyên bố phi lợi nhuận và vì lợi ích công chúng là cơ sở cụ thể khiến ông đóng góp tiền và ủng hộ OpenAI, tranh chấp sẽ chuyển thành câu hỏi khác: các bước thương mại hóa sau này có đi ngược lời hứa ban đầu hay không.^[8][12]

Ngày thứ hai tại tòa: căng thẳng, nhưng không chỉ là kịch tính

CNBC cho biết phiên tòa diễn ra tại tòa án liên bang ở Oakland, bang California, do thẩm phán liên bang Yvonne Gonzalez Rogers chủ trì; Altman và Chủ tịch OpenAI Greg Brockman cũng có mặt.^[8] Trong ngày thứ hai liên tiếp làm chứng hôm thứ Tư, Musk có lúc đáp trả gay gắt khi bị luật sư của OpenAI, William Savitt, thẩm vấn; BBC dẫn lời ông nói rằng các câu hỏi “không đơn giản” và dường như được thiết kế để “gài” ông.^[1]

The Guardian đưa tin, trong ngày làm chứng thứ hai, Musk tiếp tục nhắc lại cáo buộc rằng Altman đã “đánh cắp một tổ chức từ thiện”, đồng thời nói ông từng là “kẻ ngốc” khi tài trợ cho OpenAI.^[7] Những câu nói này dễ trở thành tiêu đề, nhưng phần cốt lõi của vụ kiện vẫn là vấn đề thể chế: danh nghĩa phi lợi nhuận, cam kết sáng lập và việc thương mại hóa sau đó có tạo ra xung đột có thể bị truy cứu hay không.^[5][8]

Vì sao khoản 38 triệu USD quan trọng?

Business Insider cho biết một trọng tâm của vụ kiện là cáo buộc của Musk rằng Altman và các lãnh đạo khác đã khiến ông tin OpenAI sẽ duy trì tư cách phi lợi nhuận, phát triển AI vì lợi ích công chúng chứ không vì lợi ích tư nhân; trên cơ sở đó, ông đã quyên góp khoảng 38 triệu USD cho OpenAI.^[12]

Con số này khiến vụ kiện vượt ra ngoài phạm vi ân oán cá nhân giữa Musk và Altman. Nó biến tranh chấp thành câu hỏi về tiền thiện nguyện và niềm tin của người tài trợ: nếu một nhà tài trợ chứng minh được rằng mình góp tiền dựa trên cam kết phi lợi nhuận cụ thể, cam kết đó có còn hiệu lực khi tổ chức thay đổi cấu trúc hay không.^[12]

Hướng yêu cầu bồi hoàn cũng cho thấy trọng tâm này. CNBC đưa tin Musk trước đây từng đòi tối đa 134 tỷ USD tiền bồi thường cho cá nhân, nhưng hiện yêu cầu chuyển “toàn bộ khoản thu bất chính” cho tổ chức từ thiện của OpenAI.^[8]

“Không thể muốn cả hai”: luận điểm của Musk trong một câu

NBC dẫn lời Musk nói tại tòa rằng OpenAI “không thể muốn cả hai”. Ý ông là OpenAI không thể vừa hưởng nguồn tài trợ miễn phí và hào quang tích cực từ tư cách phi lợi nhuận, vừa để chính mình hoặc các bên liên quan tư nhân hưởng lợi lớn.^[5]

Câu nói đó tóm gọn lập luận của Musk: tư cách phi lợi nhuận không nên chỉ là lớp vỏ thương hiệu. Nếu một tổ chức dùng sứ mệnh công ích để có được vốn, nhân sự và sự tin cậy của công chúng, thì khi chuyển sang mô hình thương mại hơn, các bên ủng hộ ban đầu có quyền đặt câu hỏi về trách nhiệm của tổ chức đó.^[5][12]

Thương mại hóa khiến tranh chấp nặng ký hơn

NBC đưa tin OpenAI đã hoàn tất tái cấu trúc doanh nghiệp vào tháng 10, chuyển từ mô hình capped-profit, thường được hiểu là lợi nhuận có giới hạn, sang cấu trúc vì lợi nhuận truyền thống hơn.^[5] Điều này khiến cáo buộc của Musk có bối cảnh hiện tại rõ ràng hơn: vụ kiện không chỉ nói về câu chuyện sáng lập năm 2015, mà còn về hướng đi công ty hiện nay và mức độ OpenAI còn bị chi phối bởi các cam kết phi lợi nhuận, công ích ban đầu.^[5][8]

Dù vậy, các thông tin công khai hiện chưa cho thấy tòa đã đưa ra phán quyết cuối cùng về các cáo buộc cốt lõi. Cách đọc thận trọng là: Musk đang cố nối quá trình tái cấu trúc của OpenAI với các cam kết ban đầu thành một lập luận pháp lý; OpenAI tiếp tục phủ nhận vụ kiện có cơ sở.^[8]

Vì sao vụ này không chỉ là chuyện của hai nhân vật công nghệ

ABC/AP nhận định lời khai đối lập giữa Musk và Altman được kỳ vọng sẽ hé lộ một phần suy nghĩ đằng sau giai đoạn đầu của cuộc đua AI, cũng như cách quan hệ giữa hai người tan vỡ.^[3] Vì thế, ý nghĩa công chúng của vụ kiện không chỉ nằm ở phán quyết sau cùng.

Vụ án đưa ra ánh sáng một ranh giới nhạy cảm trong ngành AI: khi một công ty dùng các mục tiêu như an toàn, công ích hoặc đem lại lợi ích cho nhân loại để nhận sự ủng hộ, những ngôn ngữ sứ mệnh đó có còn tạo hậu quả quản trị khi giá trị thương mại tăng vọt hay không.^[3][5][12]

Ba điều đáng theo dõi tiếp theo

• Cam kết phi lợi nhuận có đủ cụ thể không. Musk cần nối các tuyên bố ban đầu của OpenAI với một cam kết hoặc nghĩa vụ có thể bị truy cứu; OpenAI nói vụ kiện là vô căn cứ.^[8][12]
• Khoản 38 triệu USD liên quan thế nào đến các cam kết đó. Musk nói ông quyên góp vì tin OpenAI sẽ giữ mô hình phi lợi nhuận và phát triển AI vì lợi ích công chúng.^[12]
• Tòa sẽ nhìn việc tái cấu trúc ra sao. Việc OpenAI chuyển từ mô hình capped-profit sang cấu trúc vì lợi nhuận truyền thống hơn có thể được xem là diễn tiến doanh nghiệp bình thường, hoặc là bối cảnh làm nổi bật xung đột với lời hứa ban đầu.^[5]

Ở thời điểm này, mọi thứ vẫn là lập luận của hai bên, chưa phải kết luận pháp lý cuối cùng. Nhưng phiên tòa đã làm rõ một câu hỏi khó tránh của thời đại AI: sứ mệnh công ích có thể giúp một tổ chức khởi đầu; khi giá trị thương mại bùng nổ, liệu những lời hứa đó có còn được tính đến hay không.^[5][8][12]