WHO: Tuổi thọ gần phục hồi về mức năm 2019, sức khỏe lâu dài chưa theo kịp

Tuổi thọ trung bình toàn cầu đã gần trở lại mức trước đại dịch vào năm 2023, nhưng số năm người dân có thể sống trong tình trạng khỏe mạnh phục hồi chậm hơn. Ước tính mới nhất của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cũng cho thấy bệnh không lây nhiễm chiếm tỷ trọng ngày càng lớn trong số ca tử vong và gánh nặng bệnh tật; sức khỏe tâm thần vẫn là một thách thức đáng kể, với khác biệt giữa các khu vực. 1014

Sống lâu hơn không đồng nghĩa sống khỏe lâu hơn

Tuổi thọ toàn cầu đạt 73,3 năm vào năm 2023, chỉ thấp hơn mức 73,4 năm của năm 2019 đúng 0,1 năm. Trong khi đó, tuổi thọ khỏe mạnh — số năm một người có thể kỳ vọng sống trong tình trạng sức khỏe tốt — đạt 62,8 năm, vẫn thấp hơn mức năm 2019 là 0,4 năm. 14

Hai chỉ số này phản ánh những khía cạnh khác nhau: tuổi thọ ước tính con người sống được bao lâu, còn tuổi thọ khỏe mạnh tính đến số năm sống trong tình trạng sức khỏe tốt. Vì vậy, việc tuổi thọ gần trở lại mức cũ chưa có nghĩa là sức khỏe toàn diện của dân số đã phục hồi tương ứng. 1417

Bệnh không lây nhiễm chiếm tỷ trọng ngày càng lớn

Bệnh không lây nhiễm (NCDs) chiếm 74% số ca tử vong trên toàn cầu năm 2023, tăng từ 58% vào năm 2000. Tám trong mười nguyên nhân tử vong hàng đầu thế giới năm đó thuộc nhóm bệnh này. Bệnh tim thiếu máu cục bộ đứng đầu; Alzheimer, các dạng sa sút trí tuệ khác và tiểu đường cũng nằm trong nhóm mười nguyên nhân hàng đầu. 1018

Gánh nặng không chỉ thể hiện qua tử vong. Theo WHO, số năm sống khỏe mạnh bị mất do tiểu đường và do Alzheimer cùng các dạng sa sút trí tuệ khác đều tăng hơn gấp đôi từ năm 2000 đến năm 2023. 12

Bệnh truyền nhiễm giảm nhưng dịch vụ phòng chống vẫn cần thiết

WHO ghi nhận số năm sống khỏe mạnh bị mất do các bệnh truyền nhiễm như tiêu chảy và HIV/AIDS giảm hơn một nửa trong giai đoạn 2000–2023. Chỉ số DALY (số năm sống khỏe mạnh bị mất do tử vong sớm hoặc sống chung với khuyết tật) phản ánh tổng gánh nặng sức khỏe, không chỉ số ca tử vong. 12

Ở các quốc gia thu nhập thấp, bệnh truyền nhiễm chiếm chưa đến một nửa tổng số ca tử vong năm 2023. Đây là thay đổi đáng chú ý trong cơ cấu nguyên nhân tử vong, nhưng không đồng nghĩa các dịch vụ phòng chống bệnh truyền nhiễm có thể bị cắt giảm: các ước tính mô tả gánh nặng đang thay đổi, chứ không đánh giá hiệu quả của một dịch vụ hay chính sách cụ thể. 910

Trầm cảm và lo âu làm tăng gánh nặng sức khỏe

Từ năm 2019 đến 2023, tỷ suất chuẩn hóa theo tuổi về số năm sống khỏe mạnh bị mất tăng khoảng 20% đối với rối loạn trầm cảm và gần 45% đối với rối loạn lo âu. Ước tính trong năm 2023, hai tình trạng này cộng lại gây mất 110 triệu năm sống khỏe mạnh. 6

Rối loạn do sử dụng ma túy cũng được ghi nhận trong bức tranh gánh nặng sức khỏe đang thay đổi. Xu hướng khác nhau giữa các khu vực: một báo cáo về các ước tính của WHO ghi nhận nguy cơ tử vong và số năm sống khỏe mạnh bị mất tăng nhiều nhất ở khu vực châu Mỹ, trong khi khu vực Tây Thái Bình Dương có mức giảm đáng kể từ năm 2000 đến 2023. Các số liệu hiện có không đủ để đưa ra so sánh tương tự giữa các khu vực đối với trầm cảm và lo âu. 827

Dữ liệu gợi ý điều gì cho chính sách y tế?

Tuổi thọ gần phục hồi là tín hiệu tích cực, nhưng không có nghĩa số năm sống khỏe mạnh đã trở lại mức trước đại dịch, hay nhu cầu y tế ở mọi nơi đều giống nhau. Bộ Ước tính Y tế Toàn cầu của WHO tổng hợp xu hướng tử vong và bệnh tật theo quốc gia, khu vực, độ tuổi, giới tính và nguyên nhân, qua đó hỗ trợ hoạch định chính sách và phân bổ nguồn lực. 214

Một hướng đi thiết thực là theo dõi tuổi thọ song song với tuổi thọ khỏe mạnh, cùng các chỉ số tử vong và khuyết tật theo từng nguyên nhân. Gánh nặng bệnh không lây nhiễm ngày càng tăng cho thấy cần chú trọng phòng ngừa và chăm sóc bệnh tim mạch, tiểu đường, sa sút trí tuệ; số liệu về sức khỏe tâm thần cũng cho thấy cần quan tâm đến dịch vụ hỗ trợ trầm cảm, lo âu và rối loạn do sử dụng chất gây nghiện. Ở những nơi bệnh truyền nhiễm vẫn là nguyên nhân đáng kể gây bệnh hoặc tử vong, các ưu tiên này cần đi cùng — chứ không thay thế — những chương trình phòng chống thiết yếu. 21012