Các vụ tấn công tàu ở eo biển Hormuz đã bị cáo buộc làm đổ vỡ cơ hội ngoại giao Mỹ - Iran như thế nào

Cách diễn giải thận trọng nhất về các vụ tấn công tại eo biển Hormuz trong tháng 7 không phải là mọi chi tiết của một chiến dịch bí mật đã được chứng minh. Điều mà các báo cáo cho thấy là một phe trong Iran có thể đã hành động ngoài các kênh chính trị và quân sự thông thường để phá hỏng cơ hội ngoại giao với Mỹ. Các vụ tấn công ba tàu thương mại nhanh chóng kéo theo đòn đáp trả quân sự lẫn kinh tế từ Washington, đồng thời làm gay gắt thêm cuộc tranh chấp về việc ai thực sự định hình chiến lược của Iran. 123

Những gì được cho là đã xảy ra

Theo The New York Times, dẫn các nguồn tin nội bộ trong chính quyền Iran, những người phản đối thỏa thuận với Washington đã sử dụng một chiến dịch bí mật để tấn công tàu thương mại ở eo biển Hormuz. Một trong các tàu bị tấn công là tàu chở khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) Al Rekayyat thuộc Qatar, bị cho là trúng đòn ở vùng biển ngoài khơi Oman. Các bản tin cùng thời điểm nói ba tàu đã bị đánh trúng trong lúc hoạt động vận chuyển dầu khí qua tuyến đường biển này mới chỉ đang phục hồi mong manh. 12

Hệ quả đối ngoại diễn ra tức thì. Mỹ nói Iran đã tấn công ba tàu thương mại, sau đó tiến hành không kích các mục tiêu tại Iran và hủy cơ chế miễn trừ cho phép Iran bán dầu ra thế giới. Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) cho biết các cuộc không kích nhắm vào hệ thống phòng không, mạng lưới chỉ huy - kiểm soát, radar ven biển, năng lực chống hạm và các xuồng nhỏ của Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), cùng những mục tiêu khác. 3

Iran không công khai nhận trách nhiệm về các vụ tấn công tàu thuyền. 4

Phe này bị cáo buộc đã vượt qua hệ thống chỉ huy ra sao?

Các nguồn tin gồm năm quan chức Iran và hai thành viên IRGC cho biết Tổng thống Masoud Pezeshkian chỉ biết về các vụ tấn công sau khi chúng xảy ra. Ông được cho là đã gọi điện cho Ahmad Vahidi, tư lệnh tối cao IRGC, và gay gắt yêu cầu giải thích. Theo cùng tường thuật, ông Vahidi nói ông không phê chuẩn chiến dịch cũng không được báo trước; Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao — cơ quan có vai trò then chốt trong chiến tranh và đàm phán — cũng không biết việc này, cũng như phần lớn giới lãnh đạo Iran. 1924

Đó là trọng tâm của nhận định về một chiến dịch tự ý: không phải một hồ sơ kỹ thuật đã được công khai về cách các tàu bị tấn công, mà là cáo buộc quyết định đã được giữ kín, nằm ngoài tổng thống, tư lệnh chính thức của IRGC và hội đồng an ninh quốc gia.

Các tư liệu hiện có không xác định được loại vũ khí, đơn vị trực tiếp thực hiện, chuỗi liên lạc hoặc cách những người tham gia tránh bị phát hiện. Không nên suy diễn các chi tiết đó chỉ từ việc những quan chức cấp cao được cho là không biết trước.

Vì sao Hossein Taeb trở thành nhân vật trung tâm?

Theo các báo cáo thuật lại cuộc điều tra của The New York Times, những cuộc rà soát của cơ quan chính phủ và an ninh Iran đã lần dấu quyết định tấn công ba tàu về phía Hossein Taeb — một giáo sĩ, cựu nhân vật tình báo có ảnh hưởng và là người phản đối thỏa thuận với Mỹ. 2633

Sau đó, Taeb được bổ nhiệm đứng đầu lực lượng bán quân sự Basij. Nhiều báo cáo mô tả việc bổ nhiệm này là sự trở lại của ông trong một vai trò an ninh nổi bật; trong khi đó Ahmad Vahidi được chính thức xác nhận là tư lệnh tối cao IRGC. 3941

Việc thăng chức tự nó không chứng minh vì sao Taeb được đề bạt thay vì bị trừng phạt. Tuy vậy, điều này phù hợp với bối cảnh chính trị được tường thuật: những người theo đường lối cứng rắn phản đối thỏa hiệp với Washington đã công khai vận động chống thỏa thuận bằng sức ép chính trị, biểu tình, hoạt động truyền thông cùng các thông điệp riêng tư và công khai. 18 Một số báo cáo và phân tích cũng cho rằng Taeb gần với vòng tròn lãnh đạo đang nổi lên quanh Mojtaba Khamenei, dù mức độ ảnh hưởng thực tế và quy trình ra quyết định chưa thể được xác định độc lập từ các tài liệu được cung cấp. 3437

Cuộc đấu quyền lực bên trong Iran

Các vụ tấn công được tường thuật đã phơi bày rạn nứt giữa những quan chức coi ngoại giao là con đường giảm áp lực lên Iran và phe cứng rắn xem nhượng bộ về eo biển Hormuz hay quan hệ với Washington là không thể chấp nhận. 1831

Cuộc giằng co này tác động vượt ra ngoài Tehran. Các vụ tấn công làm rủi ro dòng chảy dầu khí tăng cao, còn lưu lượng tàu qua eo biển Hormuz suy giảm mạnh trong đợt leo thang: một báo cáo ghi nhận chỉ 13 tàu đi qua trong ngày đầy đủ đầu tiên sau khi Mỹ tái áp đặt phong tỏa hải quân vào tháng 7. 8 Đến tháng 9, The New York Times cho biết ít nhất 23 tàu đã bị tấn công trên tuyến đường thủy này trong tháng 7 và tháng 8. 6

Những điểm vẫn chưa rõ

Một số khẳng định rộng hơn xoay quanh vụ việc — gồm mức độ xuất hiện trước công chúng của Mojtaba Khamenei, tính xác thực của các chỉ thị được ban hành dưới tên ông, hoặc những kế hoạch bị cho là liên quan tới các lực lượng dân quân khu vực, địa điểm ở Biển Đỏ hay hạ tầng năng lượng — chưa được các bằng chứng cung cấp xác lập.

Kết luận rõ ràng nhất vì thế cần được giới hạn: theo các báo cáo, thách thức từ phe cứng rắn đối với con đường ngoại giao đã góp phần biến một sự hiểu biết tạm thời giữa Mỹ và Iran thành đối đầu quân sự trở lại. Hệ quả đối với hàng hải là có thật và đã được ghi nhận; nhưng chuỗi trách nhiệm bí mật đầy đủ vẫn dựa trên lời kể của các quan chức Iran không nêu tên, chưa được chứng minh công khai bằng bằng chứng pháp chứng chi tiết. 1219