İnsan dünyayı neden kendinden daha iyi tanıyor?

Dünyanın öteki ucundaki bir habere dakikalar içinde ulaşabiliyoruz. Ama aynı hızla şu sorulara cevap bulabiliyor muyuz: Beni ne korkutuyor? Gerçekten ne istiyorum? Neden aynı davranışı tekrar ediyorum?

“İnsan bugün her şeyi biliyor, kendini bilmiyor” sözü herkes için geçerli bir kural değil; dış dünyaya yönelmenin, kendi içine bakmaktan daha kolay olabileceğini anlatan bir paradoks. Kendini tanımak, yalnızca kendin hakkında bilgi toplamak değil; inançlarını, alışkanlıklarını ve seçimlerini dürüstçe gözden geçirmektir. Bu yüzden bazen başkalarının hayatını konuşmak, kendi tercihlerimizi sorgulamaktan daha rahat gelir.

Sürekli meşgul olmak bize ne sağlar?

Bir haber, bir mesaj ya da kısa bir video, sessiz bir anı hemen doldurabilir. Bazen bu meşguliyet gerçekten gereklidir; bazen de insanı rahatsız eden bir düşünceden uzaklaşmanın yolu olabilir. Bu, herkesin meşguliyetini açıklayan kesin bir kural değil. Yine de kendimize şu soruyu sormaya değer: Bunu gerçekten istediğim için mi yapıyorum, yoksa aklımdaki bir şeyle baş başa kalmamak için mi?

Blaise Pascal, Düşünceler’inde insanın kendi odasında sakin kalamamasını mutsuzluğun kaynaklarından biri olarak ele alır. Sözün Türkçe karşılığıyla: “İnsanların bütün mutsuzluğu, bir odada sakin sakin kalamamaktan gelir.” Pascal’ın “oyalanma” dediği şey, dikkati kendi durumumuzdan başka yöne çeviren uğraşları da kapsar. Bu, her acıyı açıklayan bilimsel bir yasa değil; sessizlikten ve kendi düşüncelerimizden neden kaçabildiğimizi sorgulatan felsefi bir bakıştır. 2

Sokrates’in, Platon’un Sokrates’in Savunması’nda aktarılan sözü de başka bir kapı açar: “Sorgulanmamış bir hayat yaşamaya değmez.” Bu cümle, bir insanın hayatının değerine hükmetmekten çok, erdemi ve seçimlerimizin nedenlerini incelemeye çağrı olarak okunabilir. 62

Yalnızlık, tek başına çözüm değildir

Kendinle baş başa kalmak otomatik olarak kendini tanımak anlamına gelmez. Yalnızlık düşünmek için alan açabilir; ama kimi zaman ağırlaşabilir ya da yalnızlık hissini artırabilir. Bir günlük tutma araştırması, tek başına geçirilen zamanla sosyalleşme arasındaki dengenin kişiden kişiye değiştiğini ve herkese uyan tek bir ölçü olmadığını gösteriyor. 87

Bu nedenle amaç insanlardan kopmak değil, kısa ve bilinçli bir mola vermek olabilir. Dikkatini dağıtan şeyleri bir süreliğine kenara koy ve şu sorulara yazıyla cevap ver:

• Bugün beni öfkelendiren ya da korkutan neydi?
• O anda neyi korumaya veya kanıtlamaya çalışıyordum?
• Bu hedefi gerçekten istediğim için mi seçiyorum, yoksa başkalarının takdirini kazanmayı mı umuyorum?
• Yarın değiştirebileceğim tek bir davranış ne?

Yazdıklarını değişmez gerçekler gibi görme. Düşüncelerini davranışlarınla karşılaştır; ayrıca dürüstlüğüne güvendiğin birinden görüş iste. İnsan, kendi kör noktalarını tek başına her zaman göremeyebilir.

İslam’da nefis muhasebesi ve gece namazı

Haşr suresinde şöyle buyrulur: “Herkes yarın için ne hazırladığına baksın.” Sâdî’nin tefsirinde bu ayet, kişinin yaptığı işleri gözden geçirmesi ve gördüğü eksikleri gidermeye çalışması için bir dayanak olarak açıklanır. Buradaki amaç, insanın sürekli kendisiyle meşgul olması değil; sorumluluklarını ve düzeltebileceği davranışları fark etmesidir. 9397

Gece namazı da yalnızca sessiz bir düşünme vakti değildir; bir ibadettir. Müzzemmil suresindeki ayette gece ibadetinin kalp ile dilin uyumuna ve sözü daha sağlam kılmaya elverişli olduğu belirtilir. Sâdî, gecenin sakinliğinde dikkat dağıtıcıların azalmasına ve okunanların daha iyi anlaşılmasına işaret eder. 58

Bu sakinlikte insan gününü gözden geçirebilir, içtenlikle hidayet isteyebilir. Ama tek bir gecede kendisiyle ilgili bütün cevapları bulmayı beklemesi gerekmez. Gücü yettiğince başlayıp düşüncelerini gündüz attığı somut adımlara dönüştürebilir: Bir hakkı iade etmek, özür dilemek ya da değiştirmeye çalıştığı bir alışkanlık için yeniden adım atmak gibi.

Kendini tanımak bir anda gerçekleşen keşif değildir; deneyimle yenilenen bir muhasebedir. Bunun için kendine karşı dürüstlük, değerlerden oluşan bir ölçü ve başkalarını dinlemeye açıklık gerekir. Belki de bazen ihtiyacımız olan, dünya hakkında yeni bir bilgi değil; durup kendimize şunu sormaktır: “Ne yapıyorum ve bunu neden yapıyorum?”