Blokzincirler Hızlandı, Şimdi Onchain Piyasalar Adil İşleme İhtiyaç Duyuyor

Blokzincir kapasitesi artık onchain piyasaların tek sorunu değil. a16z crypto’ya göre büyük ağlardaki toplam işlem hacmi beş yılda saniyede 25 işlemin altından 3.400’ün üzerine çıktı; bazı üretim sistemleri ise on binlerce işlemlik kapasite bildiriyor. Bu, ölçeklenmenin bittiği anlamına gelmiyor. Ancak finansal uygulamalar için TPS’nin tek başına sağlayamadığı şeyler giderek daha önemli hâle geliyor: güvenilir dahil edilme, öngörülebilir işleme ve işlem sırasına ilişkin inandırıcı kurallar. 4854

Yüksek TPS, iyi emir gerçekleşmesi demek değil

İşlem kapasitesi, ağın belirli bir sürede toplam kaç işlemi işleyebildiğini ölçer. Fakat tek bir yatırımcı emrinin hızla bloğa girip girmeyeceğini, beklenen sırada gerçekleşip gerçekleşmeyeceğini ya da emir akışını daha erken gören bir aktörün bu sırayı kendi lehine değiştirip değiştiremeyeceğini söylemez. 6252

Bu ayrım piyasa kalitesini doğrudan etkiler. Bir emir gönderildikten sonra geciktirilebiliyor, dışarıda bırakılabiliyor veya önüne başka işlemler geçirilebiliyorsa, ekranda görünen fiyat işlem gerçekleşene kadar uygulanabilir olmaktan çıkabilir. Bu belirsizlikle karşılaşan piyasa yapıcılar, ters seçim riskine karşı daha az miktar kotasyonu vermeyi ya da alış-satış makasını genişletmeyi tercih edebilir. Bu, her MEV türünün zararlı olduğu iddiası değildir; ancak onchain piyasalar büyüdükçe öngörülebilir gerçekleşmenin neden önemli olduğunu açıklar. 527

Sıralama sorunu: MEV nedir?

Maksimum çıkarılabilir değer, yani MEV, işlemlerin bloğa dahil edilmesi ve sıralanmasına ilişkin tercihlerden elde edilebilecek değeri ifade eder. Uluslararası Ödemeler Bankası’na (BIS) göre doğrulayıcılar hangi işlemlerin ne zaman yürütüleceğini belirleyebilir; bu da piyasa fiyatlarını etkileyip önden koşma ve başka manipülasyon biçimlerine kapı aralayabilir. 7

Bunun en açık örneklerinden biri sandwich saldırısıdır. Saldırgan, kullanıcının takas işleminden önce bir işlem yerleştirerek fiyatı kendi lehine hareket ettirir; ardından kullanıcının takasının arkasına ikinci işlemi koyarak fiyat hareketinden kazanç sağlar. Kullanıcının işlemi yine de tamamlanabilir, ancak daha kötü bir fiyattan gerçekleşir. 245

Kayıplar yalnızca teorik değil. Bir akademik çalışma, Ethereum kullanıcılarının 33 ayda sandwich saldırıları nedeniyle tahminen 174 milyon ABD doları kaybettiğine işaret ediyor. Ayrı bir çalışma ise Kasım-Aralık 2024 döneminde özel işlem kanallarında 3.126 mağdur işlem ve yaklaşık 409.236 ABD doları mağdur kaybı tespit etti. Dönemleri ve yöntemleri farklı olan bu tahminler tek bir toplam olarak toplanmamalı; ancak özel gönderim kanallarının dahi riski tamamen ortadan kaldırmadığını gösteriyor. 3935

Strong Chain Quality tek teklifçinin gücünü nasıl sınırlandırmayı amaçlıyor?

a16z crypto’nun önerdiği Strong Chain Quality (Güçlü Zincir Kalitesi), mevcut bir blokzincir güvenlik kavramını yüksek kapasiteli sistemler için yeniden ele alıyor.

Geleneksel zincir kalitesi yaklaşımında, örneğin stake’in %3’üne sahip bir katılımcının uzun vadede blok alanının yaklaşık %3’ünü kontrol etmesi beklenir. Strong Chain Quality ise benzer orantılılığı her blok içinde hedefliyor. Basitleştirilmiş örnekte, stake’in %3’ünü elinde tutan bir aktör, yalnızca nadiren blok teklifçisi olduğunda tüm bloğun etkili sıralamasını kontrol etmek yerine, her blokta blok alanının yaklaşık %3’ü üzerinde söz sahibi olur. 51

Amaç, yüksek bant genişliğine sahip blokların içinde stake oranına göre belirlenmiş sanal şeritler oluşturmaktır. Böyle bir yapı, seçilen tek teklifçinin geçici yetkisini kullanarak işlem ekleme, geciktirme, dışlama veya yeniden sıralama yoluyla değer çıkarmasını zorlaştırabilir. Bu, hâlihazırda tüm blokzincirlerde bulunan bir özellik değil; öneri ve araştırma yönüdür. 51

Düzenleyiciler neden bu konuyla ilgileniyor?

Piyasa yapısındaki mesele, yalnızca MEV’nin var olması değil. Bazı değer çıkarma biçimleri, geleneksel finansın piyasa suistimali çerçevelerinde bilinen davranışlara benzeyebilir: önden koşma, seçici erişim veya fiyat manipülasyonu.

BIS, doğrulayıcıların işlem yürütme zamanı ve dahil edilmesi üzerindeki takdir yetkisini önden koşma ve piyasa manipülasyonu olasılığıyla açıkça ilişkilendirdi. 7 Avrupa Menkul Kıymetler ve Piyasalar Otoritesi (ESMA) de işlemlerin herkese açık görünürlüğünün ve onay için gereken sürenin, merkeziyetsiz borsalarda önden koşma, arkadan koşma ve sandwich saldırısı riskini artırabildiğini belirtti. 5

Bu değerlendirmeler, her sıralama stratejisinin hukuka aykırı olduğu veya düzenleyicilerin MEV konusunda küresel bir ortak sonuca vardığı anlamına gelmiyor. Ancak protokoller ve altyapı sağlayıcıları üzerinde, bazı arbitraj türleri gibi yararlı işlevlerle ayrıcalıklı sıralama kontrolü yoluyla kullanıcıdan değer aktaran uygulamaları ayırma baskısı artıyor.

Solana’da Jito neyi gösteriyor?

Jito altyapısı, güncel işlem korumalarının hem ilerlemesini hem de sınırlarını gösteriyor. Düşük gecikmeli işlem hizmetleri; hızlı blokta yer alma, geri alma koruması ve hem tekil işlemler hem de işlem paketleri için destek sunuyor. 18

İsteğe bağlı DontFront mekanizması ise daha dar bir koruma getiriyor. İşlem gerekli jitodontfront işaretini taşıyıp Jito block engine üzerinden gönderildiğinde, o işlemi içeren herhangi bir pakette bu işlemin sıfırıncı sırada olması zorunlu kılınıyor. Böylece bir arayıcı, korunan işlemin önüne aynı paket içinde başka bir işlem ekleyemiyor. 1924

Bu, belirli bir sandwich saldırısı biçimine karşı faydalı bir önlem. Ancak ağ çapında adil sıralama olarak görülmemeli. İlgili altyapının kullanılmasına bağlıdır ve paket bağlamında çalışır; tek başına küresel sıralama, evrensel dahil edilme veya her tür sansür ve bilgi sızıntısına karşı koruma garanti etmez. 1819

Kurumsal piyasalar için neden daha kritik?

Finans kuruluşları onchain işlem yapmayı, stabil kripto para çıkarmayı ve tokenize varlık ihraç etmeyi değerlendirirken, başka piyasa altyapılarında beklenen koşullara daha yakın bir çalışma ortamına ihtiyaç duyuyor: güvenilir erişim, öngörülebilir işleme kuralları ve hassas bilgilerin ne zaman görünür olacağı üzerinde denetim. a16z crypto, bu güvencelerin yalnızca normal koşullarda değil; yoğunluk, kesinti ve saldırılar sırasında da geçerli olması gerektiğini savunuyor. 48

TPS’den adalete geçiş tartışmasının pratik anlamı bu: Bir ağ toplamda yeterince hızlı olabilir; ama katılımcılar emirlerinin nasıl ele alınacağı konusunda güvenilir bir beklenti kuramıyorsa, ticaret için hâlâ zor bir ortamdır.

Adaleti artırırken ağın özelliklerini korumak

MEV için tek ve bedelsiz bir çözüm yok. Özel işlem kanalları, şifreli mempool’lar, işlem paketleri, ön onaylar, açık artırmalar ve teklifçi-yapıcı rollerindeki değişiklikler belirli riskleri azaltabilir. Örneğin şifreli mempool tasarımları, genel olarak işlemin içeriğini işlem zincir üzerinde taahhüt edilene kadar gizlemeyi ve bekleyen emir bilgisi üzerinden işlem yapma fırsatını azaltmayı amaçlar. 60

Fakat bu yaklaşımlar gecikme, karmaşıklık, sansüre dayanıklılık, yoğunlaşma, gizlilik veya aracı kuruluşlara bağımlılık açısından yeni ödünler getirebilir. Dahil edilme ve sıralama konusunda güçlü güvenceler, merkeziyetsiz blok üretimi ve ağ verimliliğiyle birlikte çalışmak zorunda.

Çıkarılacak temel sonuç, ham blokzincir ölçeklenmesinin önemsiz olduğu değil. Ölçeklenme hâlâ gerekli. Fakat onchain piyasalar için kapasite artık giderek başlangıç noktası. Asıl sınav, ağların bu kapasiteyi katılımcıların güvenebileceği bir emir gerçekleşme düzenine dönüştürüp dönüştüremeyeceği. 4852