Yapay zekâ hızla yayılıyor, ancak kamuoyu neden giderek daha fazla endişeleniyor?

Yapay zekânın kullanımı hızla yayılıyor; ancak toplumun teknolojiye duyduğu güven aynı hızla artmıyor. Pew’in son verilerine göre Amerikalıların yüzde 52’si, yapay zekânın günlük hayatta daha fazla kullanılmasını heyecandan çok endişe verici buluyor. Bu oran 2021’de yüzde 37’ydi. Yalnızca yüzde 9, endişeden çok heyecan duyduğunu belirtiyor. 7

Bu değişimin arkasında basit ama güçlü bir algı var: Pek çok kişi yapay zekâyı herkesin hayatını kolaylaştıran ortak bir ilerleme olarak değil, gücün hızlı ve şeffaf olmayan biçimde el değiştirmesi olarak deneyimliyor. İşverenler, platformlar ve teknoloji şirketleri yeni yetenekler kazanırken bireylerden iş, eğitim, mahremiyet, yaratıcılık ve karar alma üzerindeki belirsizliği üstlenmeleri bekleniyor.

Faydalar soyut, riskler ise kişisel

Yapay zekâ yazma, arama, kodlama ve müşteri hizmetleri gibi alanlarda zaman kazandırabiliyor. Ancak bu faydalar herkes için aynı ölçüde görünür ya da değerli değil. Bir şirketin maliyetini düşüren özellik, çalışan açısından işinin tehlikeye girmesi anlamına gelebiliyor. Bir işletme için verimli olan otomatik müşteri hizmeti ise tüketiciyi insan temsilciye ulaşamayan, sinir bozucu bir sohbet robotu döngüsüne hapsedebiliyor.

Bu nedenle algıda bir dengesizlik oluşuyor. Yapay zekânın olumlu etkileri çoğu zaman verimlilik, sağlık hizmetleri veya bilimsel keşifler hakkındaki uzun vadeli öngörülerle anlatılıyor. Olumsuzluklar ise gündelik hayatta hemen karşılaşılıyor: yanlış bir yanıt, dolandırıcılık, yapay olarak üretilmiş yanıltıcı içerik, işyerinde gözetim sistemi ya da kullanıcının onayı alınmadan eklenen bir AI özelliği.

İş ve eğitim kaygıyı somutlaştırıyor

İnsanların yapay zekâ nedeniyle kaygılanması için bütün işlerin ortadan kalkacağına inanması gerekmiyor. Daha az başlangıç seviyesi pozisyon, zayıflayan pazarlık gücü, artan işyeri gözetimi veya çalışanların yalnızca otomatik sistemleri denetleyen kişilere dönüşmesi de yeterli.

Pew’in son bulguları kaygının ne kadar yaygın olduğunu gösteriyor: Amerikalıların yüzde 71’i, yapay zekânın önümüzdeki 20 yılda ABD’deki iş sayısını azaltacağını düşünüyor. 5 Özellikle genç yetişkinler için mesele daha acil; çünkü eğitim ve kariyerin ilk yılları, otomasyonun deneyim kazanma biçimlerini doğrudan değiştirebileceği dönemler.

Üretken yapay zekâ eğitim alanını da karmaşıklaştırıyor. Bu araçlar öğrenciler ve öğretmenler için yardımcı olabilirken ödevlerin düşünme sürecini atlayarak tamamlanmasını, ölçme-değerlendirmeyi zorlaştırmasını ve destekli çalışmayla kişinin kendi anlayışı arasındaki sınırın belirsizleşmesini de beraberinde getiriyor. İnsan emeğinin ne kadarının gerçekten insana ait olduğu anlaşılamadığında, eğitim sistemine duyulan güven de zedeleniyor.

Yaratıcılık ve mülkiyet birer güven meselesine dönüştü

Yazarlar, sanatçılar, müzisyenler ve diğer üreticiler için yapay zekâ modellerinin nasıl eğitildiği yalnızca teknik bir tartışma değil. Konu; izin, kaynak gösterme, ücretlendirme ve insan emeğiyle üretilen çalışmalar ticari sistemleri geliştirmek için kullanıldığında kimin kazanç sağladığıyla ilgili.

Bu nedenle yararlı bir AI çıktısı bile, yaratıcılar çalışmalarının anlamlı bir onay alınmadan sistemlere aktarıldığını düşündüğünde sömürücü görünebiliyor. Kaygı yalnızca sahiplikle sınırlı değil: Pew, Amerikalıların yapay zekânın insanların yaratıcı düşünme becerisini ve anlamlı ilişkiler kurma kapasitesini geliştirmekten çok zayıflatmasını beklediğini ortaya koydu. 12

Fiziksel medya, kâğıt defterler, analog fotoğraf makineleri, yüz yüze etkinlikler ve diğer çevrimdışı uğraşların çekiciliği de burada anlam kazanıyor. Bunlar insanların her türlü teknolojiyi reddettiğini göstermeyebilir. Daha çok kaynağın ve üretim sürecinin belli olmasını, mahremiyeti, bilinçli tercihi, öğrenmeye katkı sağlayan üretken bir yavaşlığı ve değer verilen şeyin gerçekten bir insan tarafından yapıldığına dair güveni temsil edebilir.

Mevcut veriler, yapay zekâ karşıtlığının tek başına retro teknolojiye dönüşü geniş ölçekte tetiklediğini kanıtlamıyor. Ancak kültürel tepki anlaşılır: Dijital sistemler daha otomatik ve kapalı hale geldikçe, insan eliyle üretilen deneyimler daha ayırt edici hale geliyor.

Varsayılan AI özellikleri seçim hakkını daraltıyor

Birçok kullanıcı, isteğe bağlı, şeffaf ve kolayca kontrol edilebilen bir AI aracını memnuniyetle kullanabilir. Tepki, yapay zekâ tanıdık bir ürüne varsayılan olarak eklendiğinde, müşteriler insan desteğinden uzaklaştırıldığında veya kişisel verilerin nasıl kullanıldığı belirsiz kaldığında değişiyor.

Ürün tasarımı açısından kritik ayrım şu: Kullanım, kabullenme anlamına gelmiyor. İnsanlar pratikte başka seçenekleri olmadığı için bir sistemi kullanırken, onu dayatan şirkete karşı hâlâ tepki duyabilir. Bu tepki müşteri bağlılığını, marka güvenini ve ödeme isteğini etkileyebilir.

Güvensizlik yapay zekâyı geliştiren kişilere de yöneliyor

Kamuoyu kuşkusu yalnızca modellere değil, kurumlara ve teknoloji yöneticilerine de yöneliyor. CNBC/Generation Lab’in 18-34 yaş aralığındaki 1.088 Amerikalıyla yaptığı ankette, katılımcıların çoğunluğu dokuz önde gelen AI sektörü yöneticisinin her birine, yapay zekâ konusunda sorumlu davranacakları konusunda güvenmedi. Katılımcıların yüzde 45’i yapay zekânın kariyerlerine zarar vereceğini düşünürken, yalnızca yüzde 10’u olumlu etkisi olacağını söyledi.

Anthropic Üst Yöneticisi Dario Amodei bu durumu “güven krizi” olarak nitelendirdi. Amodei’ye göre insanlar şirketlere, hükümetlere ve teknoloji sektörüne zaten güvenmiyor; yeni sistemlerin kendilerine karşı kullanılacağından şüphe ediyor. 17

Bu teşhis, yalnızca halkla ilişkiler kampanyalarının neden yeterli olmayacağını açıklıyor. Temel soru “Bunu kim kontrol ediyor ve bundan kim yararlanıyor?” olduğunda, insanlar cevabı kendi hayatlarında göremedikleri sürece iyimser mesajlar kaçamak gibi duyulabilir.

Veri merkezleri soyut tartışmayı yerel bir meseleye çeviriyor

Yapay zekâ patlaması, teknolojinin fiziksel gereksinimlerini de görünür kılıyor. Veri merkezleri AI’ı elektrik, su, arazi, şebeke yatırımları ve kamu politikalarıyla doğrudan ilişkilendiriyor. Yerel maliyetlerin kesin, vaat edilen istihdamın, daha düşük faturaların veya diğer faydaların ise belirsiz olduğunu gören toplulukların soru sorması son derece anlaşılır.

Bu durum otomatik olarak teknoloji karşıtlığı anlamına gelmiyor. Daha çok hesap verebilirlik talebi anlamına geliyor: etkilerin açıkça paylaşılması, altyapıya adil katkı, yerel zararların azaltılması ve topluma sağlanacak faydaların güvence altına alınması. Bu koşullar yoksa direniş, teknoloji düşmanlığından ziyade maliyet ve kazançların eşitsiz dağılımına verilen rasyonel bir tepkiye dönüşüyor.

Güven kaybı neden şirketler için bir iş problemine dönüşüyor?

AI şirketleri açısından güvensizlik; benimsemeyi, müşteri bağlılığını, ödeme isteğini, yetenek çekmeyi, düzenleyici desteği ve altyapı kurma kapasitesini sınırlayabilir. Teknik açıdan etkileyici bir model, müşteriler onu işten çıkarmalarla, istenmeyen özelliklerle, yaratıcı emeğin izinsiz kullanılmasıyla veya güvenilmez hizmetle ilişkilendiriyorsa kalıcı tüketici değeri yaratamaz.

Airbnb Üst Yöneticisi Brian Chesky, Silikon Vadisi’nin öncelikle kurumsal müşterilere ya da model kapasitesini sergileyen gösterimlere odaklanmak yerine sıradan insanların günlük sorunlarını çözen daha fazla AI ürünü geliştirmesi gerektiğini savunuyor. Bu, iletişim stratejisinden çok ürün tasarımıyla ilgili bir argüman: İnsanlar teknolojinin kendi hayatlarında neyi iyileştirdiğini açıkça görebildiğinde onu desteklemeye daha yatkın oluyor.

Amodei’nin eleştirisi de benzer biçimde somut sonuçlar talep ediyor. AI şirketlerinin en büyük vaatlerini henüz yerine getirmediğini kabul eden Amodei, kanseri tedavi etme gibi iddiaların gerçek atılımların yerini tutamayacağını belirtiyor. Buradaki mesaj açık: Güven, daha iddialı tahminlerle değil, güvenilir, görünür ve toplumun geniş kesimlerince paylaşılabilen sonuçlarla kurulacak.

Kamuoyu algısı nasıl iyileştirilebilir?

Daha fazla kabul görmek isteyen AI şirketlerinin beş pratik taahhüde odaklanması gerekiyor:

• Gerçek ihtiyaçlara çözüm üretmek: Ürünler yalnızca teknik kapasiteyi sergilememeli, sıradan kullanıcıların tekrar tekrar karşılaştığı sorunları çözmeli.
• İnsanlara kontrol vermek: Açık rıza seçenekleri, kolay vazgeçme imkânı, şeffaf veri uygulamaları ve insan desteği, katılımın gönüllü hissedilmesini sağlar.
• Kazançları paylaşmak: Verimlilik artışları yalnızca daha yüksek kârlara değil; daha iyi hizmetlere, düşük maliyetlere, eğitime ve daha güçlü çalışma koşullarına dönüşmeli.
• İnsan emeğine saygı göstermek: Yaratıcıların izin, üretim kaynağı, atıf, ücretlendirme ve haklarını koruma konusunda anlamlı mekanizmalara ihtiyacı var.
• Vaatleri kanıtlamak: Sağlık, erişilebilirlik, eğitim ve yaşam standartlarında ölçülebilir iyileşmeler, yeni bir pazarlama kampanyasından çok daha fazla güven yaratır.

Kamuoyu yapay zekânın ilerlemesini mutlaka durdurmasını istemiyor. Asıl sorular şunlar: Bu ilerleme kimin için, nasıl kullanılacağına kim karar veriyor ve riskleri üstlenen insanlar faydalardan pay alacak mı? Şirketler bu sorulara ürün tasarımı ve gözlemlenebilir sonuçlarla yanıt verene kadar, yapay zekânın daha hızlı benimsenmesi kamuoyu heyecanını artırmak yerine azaltmaya devam edebilir.