İran, Trump’ın ekonomik baskı planına destek veren komşularını hedef almakla tehdit etti

İran, Washington’ın Tahran’a yönelik ekonomik baskı kampanyasına katılmamaları için Körfez ülkeleri başta olmak üzere komşularını uyardı. İran Yüksek Ulusal Güvenlik Konseyi Sekreteri Mohsen Rezaei, bu kampanyaya destek veren ülkelerin “düşman” kabul edileceğini ve İran’ın söz konusu ülkelerin çıkarlarını hedef alabileceğini söyledi. 27

İran neyle tehdit etti?

Rezaei’nin mesajı özellikle Basra Körfezi çevresindeki ülkelere yöneldi. İranlı yetkili, komşu hükümetlerin Tahran’ın “ABD ekonomik savaşı” olarak tanımladığı kampanyaya katılması hâlinde İran’ın karşılık vereceğini belirtti. Rezaei ayrıca Basra Körfezi ve Hürmüz Boğazı’ndan petrol çıkışına izin verilmeyebileceğini, boğazı devre dışı bırakmak için geliştirilen alternatif ihracat güzergâhlarının da hedef alınabileceğini söyledi. 19

Bu açıklamalar, her türlü misilleme kararının fiilen uygulamaya konulduğu anlamına gelmiyor. Ancak açıklamaların temel amacı, bölge ülkelerini Washington’ın İran’a yönelik ekonomik kısıtlamalarını uygulamaya yardımcı olmaktan caydırmak gibi görünüyor. 23

Rezaei’nin üç aşamalı planı

Rezaei, İran’ın komşu ülkelere yönelik yaklaşımını gerilimi adım adım tırmandıran üç aşamalı bir strateji olarak anlattı:

1. Müzakere: İran önce gerilimi azaltmak için komşu ülkelerle görüşme yoluna gidecek.
2. İkna: Tahran, diplomatik temaslarla bu ülkeleri ABD’den uzaklaştırmaya çalışacak. Rezaei bu aşamayı “hoş bir dille” ikna etme ve komşulara yeniden düşünmeleri için zaman tanıma şeklinde tarif etti. 2
3. Baskı veya misilleme: Bir ülke Washington’la aynı çizgide kalırsa İran, o ülkenin çıkarlarına karşı harekete geçebilecek. Bu kapsamda Basra Körfezi’nden petrol taşımak için Hürmüz Boğazı’na alternatif olarak geliştirilen güzergâhlara yönelik olası saldırılar da gündeme getirildi. 79

Rezaei, İran’ın çatışmayı genişletmek istemediğini savundu. Ancak açıkladığı sıra, bir yandan diplomatik çözüm önerirken diğer yandan bölge hükümetlerinin ABD kampanyasına katılması hâlinde gerilimin tırmanacağı mesajını içeriyordu. 39

Hürmüz Boğazı neden kritik?

Hürmüz Boğazı, İran’ın uyarısını yalnızca finansal yaptırımların ötesine taşıdığı için krizin merkezinde yer alıyor. Rezaei, boğazın kapalı kalmaya devam ettiğini savunurken, ABD kampanyasına destek veren ülkelerin hem boğazda hem de Basra Körfezi’nden petrol taşınan diğer güzergâhlarda aksaklıklarla karşılaşabileceği uyarısında bulundu. 19

Alternatif hatlar, boğazın taşıma kapasitesinin tamamını karşılayamayabilir. Al Jazeera’nın aktardığı bir analize göre, üç olası petrol boru hattının toplam kapasitesi günde yaklaşık 9 milyon varilken Hürmüz Boğazı’ndan normalde yaklaşık 20 milyon varil petrol taşınabiliyor. 14

Kaynaklardaki haberlere göre gerilim, deniz taşımacılığını da keskin biçimde azalttı. Yakın tarihteki bir günde boğazdan yalnızca dört ticari yük gemisinin geçtiği, büyük ham petrol veya sıvılaştırılmış doğal gaz taşıyıcılarının ise görülmediği bildirildi. 19

Tahran’ın egemenlik itirazı

İran’ın diplomatik tepkisinin odağında, Tahran’la ticareti sürdüren üçüncü ülkelerdeki şirketleri, bankaları veya diğer kurumları hedef alan ikincil yaptırımlar bulunuyor.

İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Esmaeil Baghaei, bu politikayı bağımsız Birleşmiş Milletler üyesi devletler üzerinde ABD’nin “ülke dışı egemenlik” kurma girişimi olarak nitelendirdi. Baghaei, Washington’ın yabancı bankaları, şirketleri veya havaalanlarını İran’la yasal ticareti kesmeye zorlayamayacağını savundu ve bu yaklaşımın devletlerin egemenliği ilkesini tehdit ettiğini söyledi. 1726

Dışişleri Bakanı Abbas Araghchi de yaptırım stratejisinin başarısız olmaya mahkûm olduğunu belirterek uygulamayı aynı baskı politikasının yeni bir versiyonu olarak niteledi. 1

Bu açıklamalarla Tahran, krizi yalnızca ABD ile İran arasındaki bir yaptırım anlaşmazlığı olarak sunmadı. İran yönetimine göre Washington’ın diğer ülkeleri Tahran’la ticari bağlarını koparmaya zorlaması, bu ülkelerin kendi ekonomik ve siyasi bağımsızlıklarına da müdahale anlamına geliyor. 38

ABD-İran geriliminde yeni cephe

Uyarılar, müzakerelerin tıkandığı ve çatışmanın daha geniş bir savaş ve denizcilik krizine dönüştüğü bir dönemde yapıldı. Hürmüz Boğazı’nın kapalı kalması, ticari gemi trafiğindeki düşüşü daha da belirginleştirdi. 169

Washington ise diğer hükümetleri ABD kampanyasına uyup uymama konusunda tercihe zorluyor. ABD Hazine Bakanı Scott Bessent’in “Ya bizimlesiniz ya da karşımızda” sözleri, bu yaklaşımın en açık ifadelerinden biri oldu. 1

İran, ABD stratejisinin ülkeyi ekonomik olarak yalnızlaştırmayı, iç birlikteliği zayıflatmayı ve askeri baskıyla birlikte toplumsal huzursuzluğu teşvik etmeyi amaçladığını düşünüyor. Bu, Tahran’ın Washington’ın hedeflerine ilişkin değerlendirmesi; bağımsız biçimde doğrulanmış bir olgu değil. 9

Komşu ülkelere verilen mesaj bu nedenle iki yönlü: İran önce müzakere ve diplomatik ikna öneriyor, ancak ABD’nin ekonomik baskı kampanyasına katılan hükümetlerin düşman sayılacağı ve çıkarlarıyla enerji ihracat altyapılarının misillemenin hedefi olabileceği uyarısında bulunuyor.