Dünyanın en büyük füzyon mıknatısı Çin’de test edildi: 582 tonluk devin anlamı ne?

Haziran 2026’nın sonlarında tamamlanan testler, Çin’in “yapay Güneş” olarak anılan füzyon programını 2030 civarında füzyondan elektrik üretme hedefinə bir adım daha yaklaştırdı .

582 tonluk dev mıknatısın özellikleri

D biçimindeki toroidal alan (TF) bobini, bir füzyon cihazı için şimdiye kadar inşa edilmiş en büyük ve en güçlü mıknatıs olarak tanımlanıyor. Temel teknik özellikleri şöyle:

• Ağırlık: 582 metrik ton
• Boyutlar: 21 metre uzunluk, 12 metre genişlik ve 3,3 metre yükseklik
• Test akımı: 60 kiloamper düzeyinde kararlı akım
• Depolanan enerji: Her bobin için 6,03 megajul
• Manyetik alan: Yaklaşık 6,5 tesla; bu değer, hastanelerde kullanılan MR cihazlarının manyetik alanından kabaca iki ila dört kat daha yüksek
• Plazma koşulları: 100 milyon °C’nin üzerinde ısıtılan plazmayı sınırlamak üzere tasarlandı; bu sıcaklık Güneş’in çekirdeğinden yaklaşık altı kat daha yüksek
• Ömür: Yaklaşık 40.000 plazma darbesi için tasarlanıyor

Bu D biçimli bobinlerden 16 tanesi, BEST reaktörünün plazmayı çevreleyen toroidal manyetik alanını oluşturmak üzere bir araya getirilecek . Mıknatısın temel görevi, aşırı sıcak plazmayı reaktörün katı duvarlarından uzak tutan güçlü bir “manyetik kafes” oluşturmaktır.

ITER ile karşılaştırıldığında ne kadar büyük?

Çin’in geliştirdiği TF mıknatısı, Uluslararası Termonükleer Deneysel Reaktör (ITER) projesindeki eşdeğer bileşenlerle karşılaştırıldığında iki önemli üstünlük taşıyor:

• Hacim: ITER’in TF mıknatıslarının yaklaşık 1,3 katı
• Depolanan enerji: ITER’deki eşdeğer mıknatısların yaklaşık üç katı

Bununla birlikte bu durum BEST’in genel olarak ITER’den daha büyük olduğu anlamına gelmiyor. ITER, toplam makine boyutu bakımından daha büyük bir proje; ana yarıçapı yaklaşık 6,2 metre iken BEST’in ana yarıçapı 3,6 metre olarak veriliyor .

BEST, ITER’e doğrudan rakip olacak tam ölçekli bir reaktör değil. Çin’in mevcut EAST tokamağı ile daha büyük China Fusion Engineering Test Reactor (CFETR) arasında bir geçiş ve teknoloji deneme platformu olarak tasarlanıyor. Proje tamamlandığında, ITER’den önce dünyanın işletimdeki en büyük döteryum-trityum tokamağı olması hedefleniyor .

“Ateşleyici” görevindeki ikinci bileşen de test edildi

TF mıknatısının yanı sıra, CRAFT programı kapsamında bir merkezi solenoid (CS) model bobini de son testleri geçti . Bu sistem, toroidal alan mıknatısı ile merkezi solenoid bobininden oluşan daha geniş mıknatıs grubunun parçası .

Tokamaklarda merkezi solenoid, plazma akımını başlatıp sürdürmeye yardımcı olduğu için bir tür “ateşleyici” görevi görüyor. ASIPP araştırmacıları, bu bileşenin füzyon cihazının başlatılıp çalışır durumda tutulabilmesini doğrudan etkilediğini belirtiyor .

Altı yıllık yerli geliştirme süreci

Her iki mıknatıs da Çin’in Hefei’de yürüttüğü CRAFT (Comprehensive Research Facility for Fusion Technology) projesi kapsamında geliştirildi. Bu tesis, füzyon reaktörlerinde kullanılacak tam ölçekli bileşenleri üretim ve kurulumdan önce geliştirmek, doğrulamak ve test etmek için oluşturulan ulusal bir büyük bilim altyapısıdır .

Programın öne çıkan noktaları şunlar:

• Geliştirme süreci yaklaşık altı yıl sürdü .
• Süperiletken malzemeler, yapısal tasarımlar ve üretim süreçleri Çin’de geliştirildi; projenin temel teknolojilerinde yüzde 100 yerli üretim düzeyine ulaşıldığı bildirildi .
• CRAFT, gelecekte BEST ve CFETR gibi cihazlarda kullanılacak bileşenlerin tam boyutlu prototiplerini geliştirmek ve sınamak üzere kuruldu .

BEST ne zaman tamamlanacak, füzyondan elektrik ne zaman üretilecek?

Çin’in açıkladığı takvim, füzyon araştırmalarını laboratuvar deneylerinden enerji üretimi gösterimine taşımaya odaklanıyor:

• BEST’in inşası: 30 Haziran 2023’te başladı; 2027 sonuna kadar tamamlanması planlanıyor .
• İlk plazma: 2027’nin sonlarında bekleniyor .
• İlk füzyon elektriği: Çin, füzyon kaynaklı elektrik üretimini — kamuoyunda “füzyon enerjisiyle çalışan ilk lambayı yakmak” şeklinde ifade edilen hedefi — 2030 civarında göstermeyi amaçlıyor .
• BEST sonrası: Daha büyük CFETR’nin yaklaşık 2030 civarında faaliyete geçmesi, şebekeye bağlanabilecek ticari füzyon santrallerinin ise sonraki on yıllarda geliştirilmesi öngörülüyor .

The Economist’in değerlendirmesine göre bu takvim, Çin’i füzyon enerjisi arayışında diğer ülkelere kıyasla yaklaşık on yıl önde konumlandırıyor . Ancak mıknatıs testlerinin başarıyla tamamlanması, tek başına ticari füzyon elektriğinin hazır olduğu anlamına gelmiyor; bu sonuç, BEST’in çalışması için gerekli kritik mühendislik altyapısının oluşturulduğunu gösteriyor.