Bhutan’ın ekosistem hesabı neden önemli?

Bhutan Başbakanı Tshering Tobgay, Eylül 2026’da New York İklim Haftası sırasında ülkesinin 2024 Gayrisafi Ekosistem Ürünü’nün (GEP) yaklaşık 6,2 milyar dolar olduğunu açıkladı. Bhutan böylece GEP’i ulusal düzeyde benimseyen ilk ülke oldu. Bu gelişmenin önemi yalnızca açıklanan tutarda değil: Ormanların, nehirlerin, toprağın ve doğal alanların sağladığı faydalar, ekonomik kararlar alınırken başvurulabilecek bir hesaba dönüşüyor.11517

6,2 milyar dolar neyin değeri?

GEP, belirli bir alanda genellikle bir yıl içinde üretilen ekosistem hizmetlerinin parasal değerini ölçüyor.18 Bhutan’da bu hesap, ormanlar, nehirler, topraklar ve doğal alanlarla ilişkili faydalara odaklanıyor.15 Ülkenin Ulusal İstatistik Bürosunun Stanford’un teknik desteğiyle düzenlediği çalıştayda karbon tutma, su verimi, tortu tutma, tarım, ormancılık ve turizm gibi değerleme başlıkları ele alındı. Ancak çalıştay açıklaması, bunların her birinin nihai 6,2 milyar dolarlık tahmine ne kadar katkıda bulunduğunu göstermiyor.38

Stanford, GEP’i Bhutan’ın gayrisafi yurt içi hasılasının (GSYH) “yaklaşık iki katı” olarak nitelendiriyor.1 Aynı yılın verileriyle karşılaştırıldığında, 2024 için bildirilen 3,35 milyar dolarlık GSYH’ye göre oran yaklaşık 1,85. Dünya Bankasının verdiği 3,58 milyar dolarlık GSYH ise 2025’e ait; bu farklı yılla yapılan karşılaştırmada oran yaklaşık 1,73 oluyor.2830 Bu rakamlar doğanın sağladığı faydaların tahmini ölçeğini gösterir; Bhutan’ın GSYH’sine ayrıca 6,2 milyar dolar eklenebileceği anlamına gelmez. GEP ile GSYH farklı şeyleri ölçer ve doğaya bağlı bazı üretim faaliyetleri her ikisinde de yer alabilir.18

Asıl sınav: Hesabın kararlarda kullanılması

Stanford’un Natural Capital Alliance birimi, Bhutan yönetimiyle GEP’i düzenli güncelleyecek ve sürdürülebilir büyüme ile finansman kararlarına destek olacak bir sistem üzerinde çalıştığını belirtiyor.17 Ulusal İstatistik Bürosu da tahminlere ve gelecekteki hesaplama önceliklerine ilişkin teknik çalışmalar yürütüyor.38 Bu, doğanın katkısını politika tartışmalarında daha görünür kılabilir; mevcut kaynaklar ise GEP sayesinde hangi bütçe veya yatırım kararlarının şimdiden değiştiğini ortaya koymuyor.

GEP, Bhutan’ın ilerlemeyi ve refahı daha geniş bir çerçevede değerlendiren Gayrisafi Millî Mutluluk yaklaşımının yerine geçmiyor; onu tamamlıyor.121821 Stanford’dan Gretchen Daily’nin vurguladığı gibi, insanlığın ilerlemesi ile doğa birbirine karşıt değil, birbirinden ayrı düşünülemez.1 Dünya Bankasının Bhutan’ı karbon negatif ülkelerin az sayıdaki örneklerinden biri olarak tanımlaması da bu yaklaşımın arka planını oluşturuyor.40

Çin’de GEP üzerine kapsamlı yenilikler ve uygulamalar daha önce geliştirilmişti. Bhutan’ın ayrıştığı nokta, ölçütü ulusal düzeyde benimsemesi. Bu adımın kalıcı etkisi, hesabın düzenli yenilenip gerçekten politika ve finansman kararlarında kullanılıp kullanılmayacağına bağlı olacak.117