ABD-İran Mutabakat Zaptı'nın Perde Arkası: Anlaşmada Ne Var, İsrail Neden Alarmda?

Mutabakat Zaptı Tam Olarak Hangi Taahhütleri İçeriyor?

Anlaşma çerçevesi kasıtlı olarak dar tutulmuş ve ayrıntılı teknik müzakereler öncesinde bir güven artırıcı önlem olarak yapılandırılmıştır. Birden fazla kaynakta bildirilen temel taahhütler şunlardır:

• Hürmüz Boğazı'nın Yeniden Açılması: İran, imzanın hemen ardından boğazdaki ablukasını sona erdirecek ve geçiş için herhangi bir ücret talep edilmeyecek. İki ülke, mayın temizliği ve seyrüsefer serbestisinin sağlanması konusunda işbirliği yapacak .
• Ateşkesin Resmileştirilmesi: Nisan 2026'da sağlanan mevcut ateşkes resmen uzatılacak ve 60 gün daha kilit altına alınarak kapsamlı görüşmeler için bir pencere oluşturulacak .
• Acil ABD Yaptırım Muafiyetleri: Washington, İran limanları üzerindeki kısıtlamaları kaldıracak, İran'ın uluslararası alanda donmuş varlıklarını serbest bırakacak ve İran'ın petrol ihracatına yönelik yaptırım muafiyetleri sağlayacak .
• Nükleer Moratoryum: İran, uranyum zenginleştirme programının unsurlarını durduracak veya bunları sökmeye başlayacak ve mevcut yüksek düzeyde zenginleştirilmiş uranyum stoklarını ülke dışına sevk etmeyi taahhüt edecek .
• Füze Programına Sınırlamalar: Bazı haberlere göre İran, balistik füze geliştirme programına yönelik belirtilmemiş kısıtlamaları kabul edecek, ancak bu şartlar belirsizliğini koruyor ve bir tartışma konusu olmaya devam ediyor .

Anlaşma uyarınca, her iki tarafın İran'ın nükleer programı ve kalan yaptırımların kaldırılması için kalıcı şartları çözmeye çalışacağı 60 günlük bir müzakere süreci başlayacak .

Eleştirmenleri Endişelendiren Boşluklar

Tek sayfalık bir MoU'nun kısalığı, dışarıda bıraktıklarının içerdikleri kadar önemli olduğu anlamına geliyor. Bu eksiklikler, İsrail'in itirazlarının ve anlaşmanın kalıcılığına dair daha geniş şüpheciliğin temelini oluşturuyor.

• Kalıcı Nükleer Söküm Yok: MoU açıkça geçicidir. İran'ın nükleer silah kapasitesinin nihai ve doğrulanabilir şekilde ortadan kaldırılması daha sonraki görüşmelere ertelenmiştir ve bu ön belgede bağlayıcı bir mekanizma bulunmamaktadır .
• Füze Programının Tamamen Durdurulması Yok: Bazı sınırlamaların dahil edildiği bildirilse de, anlaşmanın İran'ın balistik füze geliştirme programını tamamen durdurması veya sökmesi beklenmiyor .
• Zenginleştirilmiş Uranyumun Çıkarılması Yok: İsrailli siyasi kaynaklar, bu çerçevenin Washington'un İran içindeki mevcut uranyum stoklarının zorla çıkarılması veya seyreltilmesi yeteneğini zayıflatabileceği uyarısında bulundu .
• Vekil Ağlarında Geri Adım Yok: İran'ın Hizbullah, Husiler ve Suriye'deki gruplar da dahil olmak üzere bölgesel milislere verdiği destek ele alınmıyor. Anlaşma ayrıca Rusya'ya yapılan drone ve füze transferlerini de kısıtlamıyor .
• Sıralama Riski: Ekonomik rahatlama öne yüklendi; yaptırımlar kaldırılıp varlıklar sürecin erken safhasında serbest bırakılıyor. İran'ın en hassas nükleer ve füze konularındaki uyumu ancak daha sonra doğrulanacak, bu da Tahran'ın kalıcı tavizler vermeden önce peşin parayı alması riskini yaratıyor .

İsrail Ortaya Çıkan Anlaşmaya Neden Felaket Diyor?

MoU'nun ayrıntıları ortaya çıktıkça İsrail'in tepkisi sert ve aleni oldu. Ynet'e konuşan üst düzey bir yetkili, anlaşmayı "İsrail için bir felaket" olarak nitelendirdi ve ülkenin "sesinin duyulmadığı" uyarısında bulundu . İsrail'in endişeleri beş belirli alanda kümeleniyor.

1. Temel güvenlik tehdidi devam ediyor. İsrail, İran'ı varoluşsal bir tehdit olarak görüyor. MoU, İran'ın füze programını ve nükleer altyapısının büyük bölümünü yerinde bırakarak, temel askeri tehlikenin değişmeden kaldığı anlamına geliyor .

2. İran peşin ödeme alıyor. ABD dondurulmuş fonlara ve petrol satışlarına anında erişim sağlarken, en zorlu doğrulama ve söküm adımları belirsiz bir geleceğe erteleniyor. İsrailli yetkililer, İran'ın parayı cebe indirip nükleer geri adımı sürüncemede bırakacağından korkuyor .

3. ABD'nin kozları eriyor. Yaptırımlar kalkıp Hürmüz Boğazı açıldığında, İsrail Washington'un zenginleştirme veya bölgesel saldırganlık konusunda İran'dan daha fazla taviz koparmak için elinde çok az güç kalacağına inanıyor .

4. İsrail devre dışı bırakıldı. İsrailli yetkililer, müzakere sürecinde sınırlı bir istişare yapıldığını ve ulusal güvenliklerini doğrudan etkileyen şartları şekillendiremediklerini bildiriyor .

5. Bölgesel saldırganlığa açık çek verildi. MoU, İran'ın Hizbullah'ı silahlandırmasını, Yemen ve Suriye'deki faaliyetlerini veya Rusya'ya askeri desteğini –ki İsrail bunların hepsini doğrudan ve acil tehdit olarak görüyor– kısıtlamak için hiçbir şey yapmıyor .

Mevcut haliyle ABD-İran Mutabakat Zaptı, geçici bir yapı – en zor soruları öteleyen bir ateşkes ve yaptırım hafifletme takası. Hürmüz Boğazı'nın yeniden açılması ve daha sakin bir askeri cephe ihtimalini sunuyor, ancak İsrail yönetiminin tehlikeli derecede yüksek ve stratejik olarak safça bulduğu bir bedel karşılığında.