BM Genel Sekreterliği Yarışı: İkinci Güvenlik Konseyi yoklaması ne anlama geliyor?

António Guterres’in yerine kimin Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri olacağı henüz netleşmiş değil. BM Güvenlik Konseyi, 21 Ağustos’ta sekiz adayın durumunu ölçmek üzere ikinci gayriresmî, gizli ve bağlayıcı olmayan “saman adam” yoklamasını gerçekleştiriyor. İlk turda Kosta Rika’dan Rebeca Grynspan kıl payı öne çıkmıştı.

Ancak bu sonuç bir seçim anlamına gelmiyor. Nihai adayın Güvenlik Konseyi’nden resmî tavsiye alması, en az dokuz oy toplaması ve beş daimi üyeden herhangi birinin vetosunu engellemesi gerekiyor. Bu nedenle diplomatik kabul edilebilirlik, ilk bakışta görünen oy sayısı kadar önemli.

İlk yoklamada kimler öne çıktı?

İlk yoklama 30 Temmuz’da yapıldı. Konsey’in 15 üyesi, her aday için ismini açıklamadan üç seçenekten birini işaretledi: “destekle”, “karşı çık” veya “fikrim yok”. İlk turda daimi beş üyenin oyları, seçilmiş 10 üyenin oylarından ayrıştırılmadı. Dolayısıyla sonuçlar genel desteği gösterdi; fakat beş veto sahibi ülkeden hangisinin belirli bir adaya karşı olduğunu ortaya koymadı.

İlk turda bildirilen sonuçlar şöyleydi:

• Kosta Rika’dan Rebeca Grynspan: 10 destekle, 1 karşı çık, 4 fikrim yok.
• Guyana’dan Carolyn Rodrigues-Birkett: 9 destekle, 2 karşı çık, 4 fikrim yok.
• Arjantin’den Rafael Grossi: 7 destekle, 2 karşı çık, 6 fikrim yok.

Şili’nin eski Cumhurbaşkanı Michelle Bachelet’i, Ekvador’un eski dışişleri bakanı María Fernanda Espinosa, Senegal’in eski Cumhurbaşkanı Macky Sall ve Ugandalı diplomat Olara Otunnu ilk üç adayın gerisinde kaldı. Bu oy, bağlayıcı bir sıralama değil, adayların ne ölçüde uygulanabilir görüldüğünü anlamaya yönelik bir ön testti.

Yarıştaki sekiz aday

BM Genel Sekreterliği için mevcut adaylar şunlar:

• Rebeca Grynspan — Kosta Rika
• Carolyn Rodrigues-Birkett — Guyana
• Rafael Grossi — Arjantin
• Ivonne Baki — Ekvador
• Michelle Bachelet — Şili
• María Fernanda Espinosa — Ekvador
• Macky Sall — Senegal
• Olara Otunnu — Uganda

İlk yoklamada somut destek gördüğü bilinen üç isim Grynspan, Rodrigues-Birkett ve Grossi. Ivonne Baki ise yarışa daha sonra katıldığı için ilk turdaki konumu ölçülemedi.

Ivonne Baki’nin geç adaylığı neden önemli?

Tonga, bu hafta Ekvadorlu diplomat ve eski hükümet bakanı Ivonne Baki’yi aday gösterdi. Böylece aday sayısı sekize yükseldi ve Baki, yarıştaki ikinci Ekvadorlu isim oldu. Daha önce büyükelçilik görevlerinde bulunan Baki, 30 Temmuz’daki ilk yoklamada yer almıyordu.

Baki kampanyasında çatışmaların önlenmesini ve BM’nin yenilenmesini öne çıkarıyor. Bu yaklaşımını anlatırken Lübnan İç Savaşı dönemindeki kişisel deneyimine de atıfta bulundu.

Baki’nin resmî olarak ABD tarafından desteklendiği ya da Donald Trump ve Bill Clinton’la bildirilmiş ilişkilerinin Washington’dan bir oy taahhüdü anlamına geldiği yönündeki iddialar ise mevcut haberlerle doğrulanmış değil. Paylaşılan kaynaklarda ABD’nin resmî bir destek açıklaması veya oy sözü tespit edilmiyor. Bu nedenle söz konusu iddialar kesinleşmiş bir ABD pozisyonu gibi sunulmamalı.

Baerbock’un rolü üzerinden şeffaflık tartışması

BM Genel Kurulu Başkanı Annalena Baerbock, sürecin daha şeffaf ve kapsayıcı yürütülmesini istiyor. Bu kapsamda adaylıkların zamanında açıklanmasını, adaylarla kamuya açık diyaloglar yapılmasını ve 193 BM üyesinin adayları dinleyebilmesi için daha geniş fırsatlar sunulmasını savunuyor. Baerbock’un ofisi, adaylar için eşit koşullar ve daha geniş katılım vurgusu yapıyor.

ABD ve Rusya ise Baerbock’un rolünün Güvenlik Konseyi’nin seçim sürecine müdahale edecek ölçüde genişlediğini düşünüyor. Haberlerde Washington’un onu yetki aşımıyla suçladığı, Rusya’nın da üstlenmeye çalıştığı role itiraz ettiği aktarılıyor.

Tartışmanın temelinde yapısal bir gerilim var: Genel Kurul sürecin açık ve katılımcı olmasını talep edebilir; ancak BM Şartı’nın 97. maddesi, Genel Sekreter adayının tavsiye edilmesi aşamasını Güvenlik Konseyi’ne bırakıyor. Yoklamalar da hukuken bağlayıcı kararlar değil, siyasi destek düzeyini ölçen araçlar.

Rusya’nın tutumu yarışı uzatabilir

Rusya, yeni adayların ortaya çıkmasının hâlâ mümkün olduğunu belirtiyor. Moskova ayrıca Guterres’in BM’nin etkinliği ve çatışmaların yönetimi bağlamındaki performansını eleştiriyor. Bu tutum, mevcut favorilerden biri etrafında erken bir uzlaşmaya karşı çıkma alanını açık bırakıyor.

Mevcut haberler Rusya’nın adı geçen adaylardan herhangi birine resmen destek verdiğini veya belirli bir adayı veto edeceğini göstermiyor. Bu nedenle Moskova’nın yeni isimlere açık olması, yarışın ve büyük güçler arasındaki pazarlığın henüz sonuçlanmadığına işaret olarak değerlendirilebilir.

Genel Sekreter nasıl seçiliyor?

BM Şartı’nın 97. maddesine göre Genel Sekreter, Güvenlik Konseyi’nin tavsiyesi üzerine Genel Kurul tarafından atanıyor. Uygulamada adayın 15 üyeli Konsey’de en az dokuz oy alması ve daimi beş üyeden herhangi birinin vetosunu önlemesi gerekiyor. Bu beş ülke Çin, Fransa, Rusya, Birleşik Krallık ve ABD.

İlerleyen yoklamalarda genellikle daimi üyelerle seçilmiş üyelerin tutumları ayrıştırılıyor. Böylece bir adayın toplam “destekle” sayısından daha kritik olabilecek veto riski görünür hale geliyor.

Takvim ve bölgesel denge

Guterres’in ikinci dönemi 31 Aralık 2026’da sona eriyor. Bu yarışta Latin Amerika ve Karayipler’den çok sayıda aday bulunmasının nedenlerinden biri, bu dönemde bölgesel rotasyon yönündeki gayriresmî siyasi beklenti. Ancak bu, hukuken bağlayıcı bir kural değil ve Güvenlik Konseyi’nin aday tavsiye etme yetkisinin önüne geçemiyor.

Daimi üyeler arasındaki görüş ayrılıkları sürerse yeni yoklamalar eylül ve ekim aylarında, hatta daha sonrasında da yapılabilir. İkinci tur öncesindeki haberlerde kararın yakın olmadığı, sürecin hâlâ haftalar sürebileceği belirtiliyordu.

İkinci yoklamadan sonra ne izlenecek?

En önemli göstergeler, Grynspan’ın liderliğini koruyup koruyamayacağı, Rodrigues-Birkett veya Grossi’nin aradaki farkı kapatıp kapatamayacağı ve herhangi bir adayın uzlaşma seçeneği haline gelip gelemeyeceği olacak. Baki’nin geç adaylığının ivme kazanıp kazanmadığı da izlenecek; ancak tek bir yoklama, tek başına zafer yolunu kanıtlamaz.

Yarışın kilit sorusu şu: Bir aday, 15 üyeli Konsey’de dokuz oya ulaşırken beş daimi üyenin tamamı için kabul edilebilir kalabilecek mi? Bu yanıtlanana kadar ilk turdaki sıralama bir sonuç değil, yalnızca diplomatik dengelerin erken bir göstergesi.