Daron Acemoğlu'nun 'İşçi Sınıfı Liberalizmi' Reçetesi: Liberal Demokrasi Kendi Yaralarından mı Ölüyor?

'Yumuşak Deli Gömleği': Seçkinler Demokrasiyi Nasıl Daralttı?

Acemoğlu, 'yumuşak deli gömleği' (soft straitjacket) olarak adlandırdığı bir mekanizmayı tarif ediyor. Bu, açık bir baskıdan ziyade, seçkinler tarafından yönlendirilen, siyasi ve ekonomik seçeneklerin kademeli olarak daraltılması ve işçi sınıfının endişelerinin sistematik olarak dışlanması anlamına geliyor . Bu durum üç temel başarısızlıkta kendini gösteriyor:

• Ortak refahın terk edilmesi: Liberal seçkinler, özellikle 1980'lerden sonra otomasyon, küreselleşme ve sanayisizleşmenin ücretleri verimlilik artışından koparmasına seyirci kaldı. Artan eşitsizlik ve üniversite mezunu olmayan işçiler için donmuş ücretler kabullenildi .
• Üniversite mezunu bir seçkinler sınıfının yükseltilmesi: Politika ve kültür, profesyonellerin ve diplomalıların önceliklerine doğru kaydı. Bu durum, ilerici liberalizmin bir zamanlar en önemli tabanı olan işçi sınıfını yabancılaştırdı .
• İfade özgürlüğü ve demokratik öz-yönetimden uzaklaşma: Kurumlar halkın iradesine daha az duyarlı hale geldi ve açık tartışma kültürü aşındı. Acemoğlu, Amerikalı seçmenlerin %85'inin 'seçilmiş yetkililerin kendileri gibi insanların ne düşündüğünü umursamadığını' düşündüğünü belirtiyor .

Bu 'yumuşak deli gömleği', liberalizme bir zamanlar meşruiyet kazandıran demokratik duyarlılığı boğarak sistemi popülist tepkilere karşı savunmasız hale getirdi .

Yapay Zeka İşlev Bozukluğu: Demokrasinin Kriziyle Aynı Ayna

Acemoğlu, yapay zeka gelişimindeki işlev bozukluğu ile liberal demokrasinin daha geniş krizi arasında doğrudan ve çarpıcı bir paralellik kuruyor. Ona göre her iki alanda da 'müzakereci, geniş tabanlı fayda sağlayan ilerlemenin yerini seçkin odaklı tırmanış alıyor' .

Yapay zeka tartışmasının, 'her şeyi tırmandırma eğilimi' olduğunu söyleyen Acemoğlu, bu durumun eğitimli, diplomalı bir seçkinler grubu ile diğer herkes arasındaki aynı bölünmeden kaynaklandığını belirtiyor . Yapay zeka, işçileri güçlendirecek ve kamu yararına hizmet edecek şekilde demokratik olarak şekillendirilmek yerine, 'şirketleri ve hükümetleri işçilere ve vatandaşlara karşı güçlendirmek' için kullanılıyor . Yapay zeka yönetişimindeki kutuplaşma ve güven kaybı, siyasi hayattaki aynı dinamikleri yansıtıyor .

Yapay zeka gidişatının tutarlı bir eleştirmeni olan Acemoğlu, yakın vadede görevlerin yalnızca yaklaşık %5'inin karlı bir şekilde otomatize edilebileceğini ve bunun en fazla %1-1,5'lik bir GSYİH artışı sağlayacağını tahmin ediyor. Yapay zekanın önümüzdeki on yılda toplam faktör verimliliğine gerçek katkısının ise yalnızca %0,55 civarında olacağını; bunun Wall Street'in coşkulu projeksiyonlarının çok küçük bir kısmı olduğunu belirtiyor . Ona göre asıl sorun, yapay zekanın kendisi değil, 'beyinsiz' söylem ve teknolojinin sağladığı güç yoğunlaşmasıdır .

Çözüm: 'İşçi Sınıfı Liberalizmi'

Acemoğlu'nun önerdiği alternatif, tanıtım materyallerinde 'Roosevelt benzeri' bir proje olarak tanımlanan 'işçi sınıfı liberalizmi' (working-class liberalism) dir . Bu çerçevenin temel unsurları şunlardır:

• Ortak refahı yeniden inşa etmek: Ekonomi politikasını, üniversite mezunu olmayan işçilere daha güçlü pazarlık gücü, daha iyi ücretler ve kapsayıcı büyüme yoluyla fayda sağlayacak şekilde yeniden yönlendirmek. Bu, seçkin odaklı gündemden uzaklaşarak en az eğitimli ve en az vasıflı kesime somut kazanımlar sağlamak anlamına geliyor .
• Demokratik yenilenme: Liberalizmin yeniden seçkin konsensüsü yerine halkın taleplerine yanıt vermesi için öz-yönetim ve ifade özgürlüğü kurumlarını canlandırmak. Acemoğlu, topluluk düzeyinde öz-yönetimi ve güçlü topluluklar inşa etmeyi özgürlük için elzem görüyor .
• Teknolojik yönlendirme: Yapay zeka ve otomasyonu, insanları işten çıkarmak veya gücü daha az elde toplamak yerine, insan yeteneklerini artıracak ve işçileri güçlendirecek şekilde şekillendirmek. Acemoğlu, 'işçi dostu yapay zeka' ve daha güçlü bir güvenlik ağı çağrısı yapıyor. Bu, işçi verimliliğini ve pazarlık gücünü artıran araçları desteklemek anlamına geliyor .

Acemoğlu, bu çerçeveyi 20. yüzyıl ortası sosyal demokrasisine bir dönüş olarak değil, liberalizmin orijinal vaadini (geniş özgürlük ve ortak refah) post-endüstriyel, teknolojik olarak altüst olmuş bir dünya için yeniden sahiplenen yeni bir siyaset felsefesi olarak konumlandırıyor . Ona göre 'liberal demokrasiyi onarmak bir çözüm değil' ve temel bir yeniden yapılanma gerekiyor .