2. Aşama: Önce Hürmüz’ü Aç, Yaptırımları Hafiflet

2. Aşama, Ajorlou’nun “yürütülebilir ve somut önlemler” olarak tanımladığı adımlara geçiyor. Bunların merkezinde kritik öneme sahip Hürmüz Boğazı yer alıyor . Bu önlemler arasında mayın temizliği, ABD deniz ablukasının kaldırılması, petrol yaptırımlarının sona erdirilmesi ve İran’ın dondurulmuş varlıkları ile bloke edilmiş mali kaynaklarının bir kısmının serbest bırakılması bulunuyor . The Washington Post’a konuşan bir İranlı yetkili, ilk somut adımların 12 milyar dolar dondurulmuş varlığın serbest bırakılması, mayın temizliği operasyonlarının başlatılması ve ABD ablukasının sona erdirilmesi olacağını söyledi . Bu aşama, herhangi bir nükleer taviz verilmeden önce İran’ın ekonomik ve denizcilik önceliklerini öne çıkarıyor .

3. Aşama: Nükleer Müzakereler Ancak Kanıtladıktan Sonra

Yalnızca 1. ve 2. aşamalar doğrulanabilir şekilde uygulandıktan sonra İran, yaptırımların hafifletilmesi ve nükleer konularla ilgili resmi müzakerelere girecek . Bu sıralama, planın ana stratejik eksenini oluşturuyor. İran, savaş devam ederken nükleer programını tartışmayacağını ve ilerlemeden önce önceki taahhütlerin yerine getirildiğine dair kanıt talep ediyor . Bu, en zorlu pazarlığı daha sonraki bir aşamaya öteleyerek İran’a zaman ve pazarlık avantajı sağlıyor .

4. Aşama: Bir Gözlemci Kurul, Ancak IAEA Değil

Uyumu doğrulamak ve anlaşmazlıkları çözmek için ortak bir gözetim komitesi oluşturulacak . 2015 JCPOA’nın IAEA doğrulamasına ağırlıklı olarak güvenmesinin aksine, bu izleme organı ikili veya üçüncü bir tarafça yönetilecek ve aynı düzeyde teknik denetim altyapısına sahip olmayacak . Daha geniş taslakla ilgili raporlar, belirsiz 60 günlük bir müzakere penceresi dışında nükleer taahhütler için belirli bir uygulama mekanizmasının bulunmadığına dikkat çekiyor .

2015 JCPOA’dan Farkı

Bu çerçeve, 2015 nükleer anlaşmasının mantığının kasıtlı bir tersine çevrilmesini temsil ediyor.

Sıralamanın tersine çevrilmesi. JCPOA, en başından itibaren nükleer kısıtlamaları ve yaptırım hafifletmesini paralel olarak birbirine bağlamıştı. İran’ın dört aşamalı planı, tam bölgesel gerilimi azaltmayı katı bir ön koşul olarak ele alıyor ve nükleer görüşmeleri, doğrulanmış bir ateşkes ve Hürmüz Boğazı’nın normalleşmesinin ardından 3. Aşama’ya itiyor . Uluslararası Kriz Grubu’nun İran direktörü Ali Vaez, bunu “itibar kurtarıcı bir sıralama değişikliği: Hürmüz’ü resmi müzakerelerin değil, savaşı sona erdirme düzenlemelerinin bir parçası olarak öne koy, ablukayı kaldır ve daha zor konuları süreci en baştan batırmamak için ertele” olarak tanımladı .

Kapsam. JCPOA, yalnızca İran’ın nükleer programına odaklanmıştı. Önerilen MoU ise bölgedeki askeri cepheleri, deniz güvenliğini ve deniz ablukasını ilk sıraya koyan, nükleer konuları ikincil bir aşamaya bırakan daha geniş bir savaşı sona erdirme çerçevesidir .

Doğrulama mimarisi. JCPOA, santrifüjleri, zenginleştirmeyi ve stokları izlemek için IAEA’ya güveniyordu. MoU’nun 4. Aşama komitesi ise bu kadar tanımlanmış bir teknik yetkiye sahip değil . Raporlar, mevcut taslağın, geçici müzakere penceresi dışında nükleer taahhütleri doğrulamak veya uygulamak için belirli bir mekanizma içermediğini gösteriyor .

Yol Haritasına Rağmen Buz Üzerindeki Görüşmeler

İran planını kamuoyuna duyururken, diplomatik hat zaten çözülüyordu. Mayıs sonu itibarıyla, ABD’li ve İranlı yetkililer MoU’nun ne Başkan Trump ne de Lider Ali Hamaney’in halefi Mojtaba Khamenei tarafından kesinleştirilmediğini veya onaylanmadığını doğruladı . Çözülmemiş maddeler ve Washington’un 2018’de JCPOA’dan çekilmesinden kaynaklanan kalıcı güvensizlik, önemli engeller olmaya devam ediyor .

1 Haziran’da – yol haritasının açıklanmasından iki gün önce – İran, İsrail’i Lübnan’daki devam eden askeri eylemlerle ateşkes anlayışlarını ihlal etmekle suçlayarak tüm dolaylı müzakereleri askıya aldı . Devrim Muhafızları’na bağlı Tasnim Haber Ajansı, bir cephedeki herhangi bir ateşkes ihlalinin ateşkesi tamamen bozduğunu ve Hürmüz Boğazı’nın “tamamen kapatılması” tehdidinde bulundu .

Başkan Trump, Truth Social üzerinden İran ile “görüşmelerin hızlı bir şekilde devam ettiğini” yazdı; oysa Tahran alenen masadan kalkmıştı . Çelişkili sinyaller, son derece kırılgan bir anın altını çiziyor: İran durduğunu söylüyor, Washington hâlâ konuştuğunu söylüyor ve hiçbir başkent taslak anlaşmayı onaylamış değil.

Kısacası, dört aşamalı plan Tahran’ın maksimalist sıralı teklifiydi: önce doğrulanmış gerilimi azaltma ve yaptırım hafifletmesi, sonra nükleer tavizler. Ancak, bunu imzalı bir mutabakat zaptına dönüştürme penceresi, neredeyse açılır açılmaz kapanmış gibi görünüyor.

2. Aşama: Önce Hürmüz’ü Aç, Yaptırımları Hafiflet

2. Aşama, Ajorlou’nun “yürütülebilir ve somut önlemler” olarak tanımladığı adımlara geçiyor. Bunların merkezinde kritik öneme sahip Hürmüz Boğazı yer alıyor . Bu önlemler arasında mayın temizliği, ABD deniz ablukasının kaldırılması, petrol yaptırımlarının sona erdirilmesi ve İran’ın dondurulmuş varlıkları ile bloke edilmiş mali kaynaklarının bir kısmının serbest bırakılması bulunuyor . The Washington Post’a konuşan bir İranlı yetkili, ilk somut adımların 12 milyar dolar dondurulmuş varlığın serbest bırakılması, mayın temizliği operasyonlarının başlatılması ve ABD ablukasının sona erdirilmesi olacağını söyledi . Bu aşama, herhangi bir nükleer taviz verilmeden önce İran’ın ekonomik ve denizcilik önceliklerini öne çıkarıyor .

3. Aşama: Nükleer Müzakereler Ancak Kanıtladıktan Sonra

Yalnızca 1. ve 2. aşamalar doğrulanabilir şekilde uygulandıktan sonra İran, yaptırımların hafifletilmesi ve nükleer konularla ilgili resmi müzakerelere girecek . Bu sıralama, planın ana stratejik eksenini oluşturuyor. İran, savaş devam ederken nükleer programını tartışmayacağını ve ilerlemeden önce önceki taahhütlerin yerine getirildiğine dair kanıt talep ediyor . Bu, en zorlu pazarlığı daha sonraki bir aşamaya öteleyerek İran’a zaman ve pazarlık avantajı sağlıyor .

4. Aşama: Bir Gözlemci Kurul, Ancak IAEA Değil

Uyumu doğrulamak ve anlaşmazlıkları çözmek için ortak bir gözetim komitesi oluşturulacak . 2015 JCPOA’nın IAEA doğrulamasına ağırlıklı olarak güvenmesinin aksine, bu izleme organı ikili veya üçüncü bir tarafça yönetilecek ve aynı düzeyde teknik denetim altyapısına sahip olmayacak . Daha geniş taslakla ilgili raporlar, belirsiz 60 günlük bir müzakere penceresi dışında nükleer taahhütler için belirli bir uygulama mekanizmasının bulunmadığına dikkat çekiyor .

2015 JCPOA’dan Farkı

Bu çerçeve, 2015 nükleer anlaşmasının mantığının kasıtlı bir tersine çevrilmesini temsil ediyor.

Sıralamanın tersine çevrilmesi. JCPOA, en başından itibaren nükleer kısıtlamaları ve yaptırım hafifletmesini paralel olarak birbirine bağlamıştı. İran’ın dört aşamalı planı, tam bölgesel gerilimi azaltmayı katı bir ön koşul olarak ele alıyor ve nükleer görüşmeleri, doğrulanmış bir ateşkes ve Hürmüz Boğazı’nın normalleşmesinin ardından 3. Aşama’ya itiyor . Uluslararası Kriz Grubu’nun İran direktörü Ali Vaez, bunu “itibar kurtarıcı bir sıralama değişikliği: Hürmüz’ü resmi müzakerelerin değil, savaşı sona erdirme düzenlemelerinin bir parçası olarak öne koy, ablukayı kaldır ve daha zor konuları süreci en baştan batırmamak için ertele” olarak tanımladı .

Kapsam. JCPOA, yalnızca İran’ın nükleer programına odaklanmıştı. Önerilen MoU ise bölgedeki askeri cepheleri, deniz güvenliğini ve deniz ablukasını ilk sıraya koyan, nükleer konuları ikincil bir aşamaya bırakan daha geniş bir savaşı sona erdirme çerçevesidir .

Doğrulama mimarisi. JCPOA, santrifüjleri, zenginleştirmeyi ve stokları izlemek için IAEA’ya güveniyordu. MoU’nun 4. Aşama komitesi ise bu kadar tanımlanmış bir teknik yetkiye sahip değil . Raporlar, mevcut taslağın, geçici müzakere penceresi dışında nükleer taahhütleri doğrulamak veya uygulamak için belirli bir mekanizma içermediğini gösteriyor .

Yol Haritasına Rağmen Buz Üzerindeki Görüşmeler

İran planını kamuoyuna duyururken, diplomatik hat zaten çözülüyordu. Mayıs sonu itibarıyla, ABD’li ve İranlı yetkililer MoU’nun ne Başkan Trump ne de Lider Ali Hamaney’in halefi Mojtaba Khamenei tarafından kesinleştirilmediğini veya onaylanmadığını doğruladı . Çözülmemiş maddeler ve Washington’un 2018’de JCPOA’dan çekilmesinden kaynaklanan kalıcı güvensizlik, önemli engeller olmaya devam ediyor .

1 Haziran’da – yol haritasının açıklanmasından iki gün önce – İran, İsrail’i Lübnan’daki devam eden askeri eylemlerle ateşkes anlayışlarını ihlal etmekle suçlayarak tüm dolaylı müzakereleri askıya aldı . Devrim Muhafızları’na bağlı Tasnim Haber Ajansı, bir cephedeki herhangi bir ateşkes ihlalinin ateşkesi tamamen bozduğunu ve Hürmüz Boğazı’nın “tamamen kapatılması” tehdidinde bulundu .

Başkan Trump, Truth Social üzerinden İran ile “görüşmelerin hızlı bir şekilde devam ettiğini” yazdı; oysa Tahran alenen masadan kalkmıştı . Çelişkili sinyaller, son derece kırılgan bir anın altını çiziyor: İran durduğunu söylüyor, Washington hâlâ konuştuğunu söylüyor ve hiçbir başkent taslak anlaşmayı onaylamış değil.

Kısacası, dört aşamalı plan Tahran’ın maksimalist sıralı teklifiydi: önce doğrulanmış gerilimi azaltma ve yaptırım hafifletmesi, sonra nükleer tavizler. Ancak, bunu imzalı bir mutabakat zaptına dönüştürme penceresi, neredeyse açılır açılmaz kapanmış gibi görünüyor.