Kükreyen Aslan Operasyonu’nun üzerinden altı ay geçti: İran savaşı neden hâlâ kırılgan bir ateşkes içinde?

Altı ay önce, 28 Şubat’ta İsrail ve ABD’nin İran’a yönelik koordineli saldırılarıyla başlayan savaş, ne kesin bir siyasi çözüme ne de kalıcı bir barışa dönüştü. İsrail ve Washington operasyonu, İran’ın nükleer ve füze kapasitesine karşı gerekli bir önleyici harekât olarak tanımlarken Tahran, İsrail’e, ABD güçlerine ve bölgedeki hedeflere misilleme saldırıları düzenledi. Haziran ayında imzalanan mutabakat diplomasi için geçici bir pencere açtı; ancak görüşmelerin tıkanmasıyla bu çerçeve ağustos ayında sona erdi. 1718

Bugünkü tabloyu en doğru biçimde istikrarsız bir ateşkes olarak tanımlamak mümkün. Askeri caydırıcılık ve ekonomik baskı sürerken İsrail, Washington ile Tahran arasında yeni bir anlaşma yapılsa bile İran’ın nükleer veya balistik füze kapasitesini yeniden geliştirmesi halinde tekrar saldırabileceğini söylüyor.

ABD ve İsrail saldırıları neden başlattı?

İsrail, Kükreyen Aslan Operasyonu’nu ABD ordusuyla birlikte yürütülen; İran’ın liderliğini, askeri altyapısını ve İsrail, bölge ve dünya için varoluşsal tehdit olarak nitelendirdiği kapasitesini zayıflatmayı amaçlayan koordineli bir harekât olarak sundu. 3444 Reuters’ın aktardığına göre İsrail saldırıyı önleyici bir operasyon olarak tanımladı. Saldırılar, İran’ın nükleer programına ilişkin diplomatik görüşmelerin zaten ciddi biçimde tehlikeye girdiği bir dönemde başladı. 51

Hedefler arasında komuta merkezleri, hava savunma sistemleri, füze tesisleri, deniz unsurları ve nükleer programla bağlantılı altyapının bulunduğu bildirildi. 3743 Reuters’ın İran devlet medyasına dayandırdığı habere göre açılış saldırılarında İran’ın Dini Lideri Ali Hamaney de öldürüldü. 50

Bu bilgiler, saldırıyı başlatan hükümetlerin operasyon gerekçesini yansıtıyor. Ancak tek başına bu açıklamalar, İran’ın uzun vadeli nükleer veya füze kapasitesinin tamamen ortadan kaldırıldığını göstermiyor. Savaş sonrası diplomasinin merkezinde de bu soru yer alıyor.

İran misilleme yaptı; ancak savaş alanındaki iddialar tartışmalı

İran, İsrail’e, ABD güçlerine ve bölgedeki çeşitli ülkelere füze ve insansız hava aracı saldırılarıyla karşılık verdi. Reuters daha sonra İran’ın uzun menzilli füzeler kullandığını ve İsrail’deki bir nükleer tesisin yakınında düzenlenen saldırıda onlarca kişinin yaralandığını bildirdi. 49 Reuters ayrıca ilk saldırının ardından İran’ın yüzlerce füze ve insansız hava aracı fırlattığını aktardı. 50

Bazı haberlerde yer alan 200’den fazla füze ve insansız hava aracı, 11 ölüm ve 140’tan fazla yaralanma gibi rakamlar, eldeki en güçlü kaynaklar tarafından tutarlı biçimde doğrulanmış değil. Bu nedenle söz konusu sayılar kesinleşmiş toplamlar olarak değil, savaş döneminde taraflarca veya çeşitli kaynaklarca aktarılan iddialar olarak ele alınmalı.

Aynı ihtiyat İran donanmasına ilişkin açıklamalar için de geçerli. Donanmanın tamamen yok edildiği yönündeki iddialar ile İranlı yetkililerin bunları reddetmesi birbirine zıt anlatılar sunuyor. Mevcut kaynaklar, taraflardan birinin tüm iddialarını bağımsız biçimde doğrulamaya yetmiyor. En savunulabilir sonuç şu: İlk saldırılar İran’ın askeri altyapısına ciddi zarar verdi, ancak Tahran’ın misilleme kapasitesini tamamen kaybettiğini göstermedi.

Savaşın sivil ve bölgesel sonuçları

Çatışmalar, doğrudan savaşan üç aktörün sınırlarını aşarak bölgesel güvenlik risklerini büyüttü. ABD personeli ve üsleri, İsrail, Körfez ülkeleri, deniz taşımacılığı ve enerji altyapısı potansiyel hedeflere veya baskı noktalarına dönüştü. Reuters, İran saldırılarının ABD üslerine ev sahipliği yapan en az yedi ülkeye ulaştığını bildirdi. Diğer haberlerde İsrail ve Birleşik Arap Emirlikleri’nde can kayıpları aktarıldı. 5057

Aktif bir savaş sırasında sivil kayıpları kesin biçimde hesaplamak zor. BBC’nin aktardığı İnsan Hakları Aktivistleri Haber Ajansı, İran’da 214’ü çocuk olmak üzere 1.407 kişinin öldüğünü bildirdi; ancak BBC, bu rakamların bağımsız olarak doğrulanmasının sınırlı olduğunu da belirtti. 52 Diğer kaynakların oldukça farklı toplamlar vermesi, can kayıplarının kesin rakamlar gibi değil, mutlaka kaynağı belirtilerek aktarılması gerektiğini gösteriyor.

Hürmüz Boğazı neden savaşın merkezine yerleşti?

Çatışma, Hürmüz Boğazı’nı hem askeri bir gerilim hattına hem de diplomatik pazarlık aracına dönüştürdü. Körfez’deki enerji taşımacılığı açısından kritik olan bu su yolunun kapanma ihtimali, bölge ülkeleri, ticari gemiler ve küresel enerji piyasaları üzerindeki riskleri artırdı.

Boğazın yeniden açılması, haziran ayında ABD ile İran arasında hazırlanan mutabakatın temel unsurlarından biriydi. Çerçeve, çatışmaların durdurulmasını ve İran’ın nükleer programı ile yaptırımların hafifletilmesi konusunda görüşmelere zaman tanınmasını da öngörüyordu. 172024 Deniz ulaşımına verilen öncelik, savaşın yalnızca füze saldırılarından ibaret olmadığını ortaya koydu: Deniz yollarına erişim ve ekonomik baskı, çatışmanın stratejik mantığının merkezine yerleşti.

Mevcut kaynaklar savaşın ve yaptırımların İran’da ekonomik sıkıntıları artırdığı sonucunu destekliyor. Ancak enflasyon oranı, üretim kaybı veya sivillerin yaşam koşullarındaki bozulmanın boyutuna ilişkin güvenilir ve kesin bir hesap sunmuyor. Bu tür rakamlar bu nedenle ihtiyatla değerlendirilmelidir.

Haziran mutabakatı ne sağladı, hangi sorunları çözemedi?

Pakistan ve Katar’ın arabuluculuğuyla hazırlanan 14 maddelik ABD-İran mutabakatı haziran ayında yürürlüğe girdi. Anlaşma, askeri operasyonların durdurulmasını, Hürmüz Boğazı çevresindeki karşılıklı ablukaların ele alınmasını ve nihai bir anlaşma için 60 günlük müzakere sürecinin başlatılmasını amaçlıyordu. 171920

Mutabakatın önemi, doğrudan tırmanma sürecinin yerini geçici de olsa bir müzakere çerçevesine bırakmasıydı. Ancak en zor anlaşmazlıkları çözmek yerine sonraya bıraktı. Bunlar arasında şunlar vardı:

• İran’ın nükleer programına getirilecek sınırlamaların kapsamı ve nasıl denetleneceği;
• yaptırımların kaldırılması ve olası bir anlaşmanın ekonomik şartları;
• İran’ın balistik füze programı;
• Hürmüz Boğazı’nın gelecekteki statüsü; ve
• İsrail’in ABD-İran anlaşmasındaki rolü ve yükümlülükleri.

The Guardian, çerçevenin İran’ın balistik füzelerine yönelik herhangi bir sınırlama içermediğini bildirdi. 6 Arms Control Association’ın değerlendirmesine göre de mutabakat, İran’ın nükleer silaha ulaşma yollarını kendi başına kapatan bir anlaşma değildi; ancak çatışmayı durdurarak doğrulanabilir müzakerelere dönüş için bir kanal açabilirdi. 11

Reuters, mutabakat açıklandığında geçici anlayışın kalıcı bir anlaşmaya dönüştürülmesinin çok daha zor olacağı uyarısında bulunmuştu. 17 Bu değerlendirme, görüşmelerin tökezlemesi üzerine mutabakatın 17 Ağustos’ta sona ermesiyle doğrulandı. 18

İsrail neden ABD-İran anlaşmasını yeterli görmeyebilir?

İsrail’in tutumu, kalıcı bir çözümün önündeki en büyük engellerden biri haline geldi. Enerji Bakanı Eli Cohen, Tahran nükleer veya balistik füze programını yeniden kurarsa, İran ABD ile anlaşmaya varmış olsa bile İsrail’in yeniden saldıracağını söyledi. 57

Bu açıklama, Washington’ın diplomatik yaklaşımı ile İsrail’in güvenlik doktrini arasındaki temel ayrışmayı gösteriyor. ABD-İran anlaşması nükleer faaliyetleri sınırlayabilir veya deniz ulaşımını yeniden başlatabilir. Ancak İsrail, İran’ın kapasitesinin yeniden oluştuğuna kanaat getirirse bağımsız saldırı seçeneğini koruyacağını belirtiyor.

Bu ayrım özellikle önemli; çünkü haziran çerçevesi İran’ın balistik füze programını kapsamıyordu. The Guardian da bu noktaya dikkat çekti. 6 Dolayısıyla başarılı bir anlaşmanın yalnızca İran’ın taahhütlerini değil, İsrail’in bu taahhütleri yeterli görüp görmeyeceğini ve güvenilir denetimin yeni saldırılara gerekçe oluşturabilecek anlaşmazlıkları önleyip önleyemeyeceğini de ele alması gerekecek.

Washington’ın baskı politikasına yönelmesi ne anlama geliyor?

Washington’ın kamuoyuna yansıyan tutumu, yeni askeri harekât tehditleri ile koşullu geri adımın birleşiminden oluşuyor. ABD Başkanı Donald Trump ağustos ayında, İran’ın nükleer hedeflerini sınırlayacak ve Hürmüz Boğazı’nı yeniden açacak hızlı bir anlaşma ihtimali varsa ABD’nin yeni bir saldırıyı erteleyeceğini söyledi. 1

Bu yaklaşım, hemen yeni bir saldırı başlatmak yerine ekonomik baskıyı ve zorlayıcı diplomasiyi öne çıkarıyor; ancak güç kullanma tehdidini ortadan kaldırmıyor. Tahran ise müzakereleri ve askeri kapasitesini korumasını yenilgiye uğramadığının kanıtı olarak sunuyor. Tarafların birbirini dışlayan bu yorumları, güven oluşturmayı ve yükümlülüklere uyumun ne anlama geleceği konusunda anlaşmayı zorlaştırıyor.

Bundan sonra en olası senaryo ne?

Kısa vadede en olası sonuç kapsamlı bir barış anlaşması değil, baskı ve caydırıcılıkla ayakta duran istikrarsız bir ateşkes. İlk saldırılar İran’ın komuta yapısını ve askeri altyapısını zayıflattı; ancak misillemeler, çatışmanın sınırları aşabileceğini ve deniz taşımacılığı ile enerji güzergâhlarını tehdit edebileceğini gösterdi. Haziran mutabakatı, bölgesel arabuluculuğun geçici bir çerçeve yaratabileceğini ortaya koydu. Mutabakatın sona ermesi ise temel sorunlarda ne kadar az ortak zemin bulunduğunu gösterdi.

Kalıcı bir çözüm, yalnızca ateşkes ilanından fazlasını gerektiriyor. İran’ın nükleer faaliyetlerine yönelik doğrulanabilir sınırlamalar, uygulanabilir bir yaptırım düzenlemesi, balistik füzeler konusunda netlik, Hürmüz Boğazı’ndan güvenilir geçiş ve İsrail’in tek taraflı eylemlerinin savaşı yeniden başlatmasını önleyecek bir mekanizma gerekiyor.

Bu sorular yanıtlanmadığı sürece diplomasi gerilimin tırmanma riskini azaltabilir; ancak savaşı yeniden başlatabilecek koşulları ortadan kaldırmaz.