Hürmüz Boğazı’nda ticari gemi vuruldu: Sorumluluk belirsiz, petrol piyasası tedirgin

Birleşik Krallık Deniz Ticareti Operasyonları Merkezi (UKMTO), Hürmüz Boğazı’ndan geçmekte olan bir geminin 12 Eylül gecesi kimliği belirlenemeyen bir mühimmatla vurulduğunu bildirdi. Gemide yangın çıktı; yerel makamlar mürettebatın tahliyesine yardım etti. Geminin kimliği, hasarın boyutu ve olası çevresel etki ilk aşamada bilinmiyordu. UKMTO, saldırının sorumlusu konusunda da bir isim vermedi. 119

Bu nedenle eldeki bilgilerle saldırının herhangi bir devlete ya da silahlı gruba atfedilmesi mümkün değil. Doğrulanmış unsurlar; vurulma, yangın ve tahliye. Fail, geminin nihai durumu, mürettebatın sağlık durumu ve hasarın kapsamı ise açıklığa kavuşmuş değil. 1112

Kişm Adası yakınındaki saldırıdan ayrı bir olay

UKMTO’nun bildirdiği olay, Hengam ve Kişm adaları yakınlarında İran’a ait ticari bir gemiye düzenlendiği bildirilen saldırıdan ayrı değerlendiriliyor. İran makamları, o saldırıda bir mürettebatın öldüğünü ve dört kişinin yaralandığını açıkladı. Tahran saldırıdan ABD’yi sorumlu tuttu; ancak sunulan bağımsız haberler bu suçlamayı doğrulamıyor. 34

İki haberin ayrı gemilere ilişkin olduğunun belirtilmesi önemli. Dolayısıyla Kişm yakınındaki saldırıya dair suçlama, UKMTO’nun bildirdiği gemi saldırısının failini otomatik olarak açıklamıyor. 45

Ticari geçiş neden hâlâ riskli?

Son saldırı, boğaz çevresinde art arda yaşanan saldırıların ve askeri gerilimin ardından geldi. Reuters’a göre emtia taşıyan gemilerin Hürmüz’den geçişi 13 Eylül itibarıyla günlük tek haneli sayılara geriledi. Reuters daha önce 11 Ağustos’ta yalnızca altı geçiş kaydetmiş, bunu yaklaşık 11 gemilik 10 günlük ortalamayla karşılaştırmıştı. 1720

Bu şartlarda armatörlerin hesabı yalnızca füze, insansız hava aracı veya başka mühimmat tehdidinden ibaret değil. Güvenli rotaların belirsizliği, yoğun askeri hareketlilik, yanlış tanımlanma ihtimali ve saldırı sonrasında yardım alabilme kapasitesi de sefer kararlarını zorlaştırıyor.

ABD denizcilik makamları, gemilere mümkünse bölgeden uzak durmalarını tavsiye etti. Bölgede faaliyet gösteren ABD bayraklı gemilere; ABD askeri unsurlarından en az 30 deniz mili mesafe bırakmaları, koalisyon donanmalarından gelen VHF çağrılarına yanıt vermeleri ve deniz koordinasyon makamlarıyla irtibat kurmaları önerildi. 3334

Koridor tartışması, eskortlar ve sonuç vermeyen diplomasi

İranlı yetkililer, Körfez’de yeni bir kısıtlı bölge ve Hürmüz’den geçecek bir deniz koridoru planladıklarını açıkladı. Reuters’ın haberine göre, önerilen alana giren gemiler İran yaptırım listesine alınma riskiyle karşılaşabilir. 35

Buna karşılık ABD, güneydeki rotadan geçişleri destekliyor ve ticari gemilere eskort sağlıyor. CNN, ABD güçlerinin 2 Eylül’de 18 milyon varil petrol taşıyan 40 ticari gemiye boğaz geçişinde refakat ettiğini bildirdi. ABD’li yetkililer, ticari gemilere saldırı kapasitesine karşı operasyonların sürdüğünü de ifade etti. 38

Bu iki yaklaşım, herkesin benimsediği güvenilir bir geçiş düzeni oluşturmuş değil. İran ile Umman ağustosta geçici bir deniz koridoru, mayın temizleme koordinasyonu ve aşamalı bir çerçeve üzerinde görüşmüştü. İranlı bir yetkili, rotanın iki ila dört ay açık kalabileceğini söylemişti. 1819 Ancak sonraki saldırılar ve süren gerilim, görüşmelerin öngörülebilir ticari geçişi geri getirmediğini gösterdi.

BBC’ye göre çatışmayı durdurmayı ve su yolunu yeniden açmayı amaçlayan, ABD ile İran arasında yapıldığı bildirilen 60 günlük mutabakat da kısa sürede çöktü. 19

Petrol fiyatları neden yükseldi?

Piyasa, hem Hürmüz Boğazı’ndaki geçişlerin hem de alternatif ihracat altyapısının aksayabileceği ihtimalini fiyatladı. Reuters’a göre Brent petrolü 13 Eylül’de varil başına 105,68 dolardan, ABD tipi Batı Teksas petrolü (WTI) ise 101,39 dolardan kapandı. 17 Ertesi gün haberlerde, son gemi saldırısı ve Suudi Arabistan’daki boru hattı kesintisinin etkisiyle Brent’in 108 doların üzerine, WTI’ın da 103 dolar civarına çıktığı belirtildi. 23

Suudi Arabistan’ın Doğu-Batı boru hattı kritik önemde; çünkü Körfez’den yapılan petrol ihracatı için Hürmüz’ü by-pass eden bir alternatif sağlıyor. Suudi Arabistan, insansız hava aracı kaynaklı hasarın ardından hattı kapattı. Ancak Riyad hasarın ağırlığını ve kapanmanın ne kadar süreceğini açıklamadı. Kpler, hattın bir ay kapalı kalması ve Yanbu’daki depolardaki stokların kullanılması durumunda 120 milyon varile kadar hacmin risk altında kalabileceğini hesapladı. Bu, gerçekleşmiş bir kayıp değil; bir senaryo tahmini. 22

Bölgesel çatışmanın genişleme ihtimali de fiyatlardaki risk primini artırdı. Reuters, boru hattına yönelik saldırının küresel petrol arzının yüzde 4’üne kadarını tehdit edebileceğini bildirdi. Husilerin faaliyetleri ve Suudi hedeflerine yönelik saldırılar da kesintinin Hürmüz’ün ötesine yayılabileceği endişesini güçlendirdi. 1724

Sonuç: Kesin olan sınırlı, belirsizliğin etkisi büyük

Kesin olarak söylenebilecekler sınırlı: Hürmüz Boğazı’ndan geçen bir gemi bilinmeyen bir mühimmatla vuruldu, gemide yangın çıktı ve mürettebat tahliye edildi. UKMTO’nun açıklamasında sorumluluk üstlenen ya da fail olarak gösterilen bir taraf bulunmuyor. 119

Deniz taşımacılığı ve enerji piyasaları açısından asıl sonuç belirsizlik. Düşük geçiş hacmi, birbiriyle rekabet eden rota iddiaları, askeri eskortlar, sonuçsuz veya eksik kalan diplomatik düzenlemeler ve Hürmüz’e alternatif oluşturan önemli bir Suudi boru hattındaki kesinti; petrol akışlarını yeni aksamalara açık bırakıyor. Bu da ham petrol fiyatlarındaki yüksek risk primini koruyor. 172233