İran savaşında yedinci ay: Diplomasi tıkanırken petrol rotaları hedefte

İran savaşının yedinci ayında belirleyici gelişme barışa dönük bir ilerleme değil; enerji geçiş güzergâhları, bölgesel altyapı ve siyasi nüfuz üzerindeki mücadelenin genişlemesi oldu. Tahran, acilen müzakere aradığı yönündeki değerlendirmeyi reddederken, Hürmüz Boğazı hakkında planlanan görüşmeler ertelendi. İran’a yakın Husilerin Kızıldeniz çevresindeki ilerleyişi de yeni bir risk alanı yarattı. 23334

İran, hızlı anlaşma beklentisini geri çevirdi

ABD Başkanı Donald Trump, savaşın Kasım ayındaki ara seçimlerin ardından sona ereceğini beklediğini ve İran’ın geri adım atmak üzere baskı altında olduğunu savundu. İran ise barış görüşmelerine yeniden başlamak istemediğini açıklamıştı. Bu tutum, Trump’ın kamuoyu önündeki iyimser açıklamalarıyla çelişti. 219

Trump ayrıca ABD’nin İran’da kalabileceğini ve petrolü “elinde tutabileceğini” öne sürdü; bunu Washington’ın Venezuela ile açıkladığı düzenlemeye benzetti. 19

Beyaz Saray, Venezuela anlaşmasını ABD’ye 65 milyar varilin üzerindeki kanıtlanmış Venezuela rezervlerinde çoğunluk kontrolü sağlayan bir düzenleme olarak tanımladı. Venezuela tarafı anlaşmanın 17 sahayı kapsadığını, yatırım ve vergi geliri projeksiyonları içerdiğini bildirdi. Ancak anlaşmanın tam metni kamuoyuna açıklanmadı. 172032 Haberlere göre İran için benzer bir petrol düzenlemesine ilişkin kamuya açık şartlar bulunmuyordu.

Hürmüz Boğazı’nda diplomasi ertelendi

Hürmüz Boğazı, çatışmanın en kritik deniz baskı noktası olmaya devam etti. Savaş öncesinde küresel petrol ve doğal gaz sevkiyatının yaklaşık beşte biri bu dar deniz geçidinden yapılıyordu; askeri faaliyetler ve gemiciliğe getirilen kısıtlamalar geçişleri ciddi biçimde aksattı. 4

Umman’ın, İran ile Körfez Arap devletlerini Hürmüz Boğazı için olası düzenlemeleri görüşmek üzere ağırlaması planlanıyordu. Toplantı ertelendi; yeni bir tarih açıklanmadı. Böylece su yolunun geleceğini ele alabilecek en yakın diplomatik kanal da devre dışı kaldı. 3633

İran ayrıca boğaz üzerinde bir MQ-1 insansız hava aracını düşürdüğünü duyurdu. Bu açıklama İran Devrim Muhafızları’ndan geldi ve atıf yapılan haberlerde bağımsız olarak doğrulanmadı. 7

Husilerin hamleleri Kızıldeniz cephesini büyüttü

Enerji ticaretine yönelik baskı artık yalnızca Hürmüz’le sınırlı değildi. Reuters’ın askeri kaynaklara dayandırdığı habere göre İran’a yakın Husiler, Yemen’deki Moha liman kentini ele geçirdi ve stratejik Kızıldeniz adalarına doğru ilerledi. Bu kazanımlar, Kızıldeniz’in güney girişindeki Babülmendep Boğazı yakınında Husilerin konumunu güçlendirdi. Babülmendep, Suudi Arabistan’ın ihracatı açısından da hayati bir deniz yolu. 34

Husiler daha sonra Suudi Arabistan’daki Hamis Muşayt hava üssüne füze ve İHA saldırıları düzenlediklerini açıkladı. Reuters’a göre grup, Yemen’deki Suudi hava saldırılarına karşılık hangarları, radar sistemlerini, pistleri ve mühimmat depolarını hedef aldığını bildirdi. 33

Hürmüz ve Babülmendep çevresinde aynı anda yaşanabilecek aksaklıkların önemi açık: İki güzergâhtaki baskı, alternatif deniz yollarını da sınırlandırıyor. Bu durum, bölgeden yapılan ham petrol ve rafine yakıt ihracatının dayanıklılığına ilişkin kaygıları artırdı.

Enerji piyasaları gerilimi fiyatladı

Çatışmanın şiddetlenmesiyle ham petrol fiyatı varil başına 100 doların üzerine çıktı. Reuters’ın aktardığı Uluslararası Enerji Ajansı tahminlerine göre bölgeden dizel, benzin ve jet yakıtı ihracatı savaş öncesi düzeyin yaklaşık %60 altındaydı; bu da rafine ürünleri özellikle kırılgan hâle getirdi. 35

Reuters, ABD’de ortalama dizel fiyatının 10 Eylül’de ilk kez galon başına 6 doların üzerine çıktığını bildirdi. 34 Aynı hafta Brent petrolü varil başına 101,21 dolardan kapandı; bu, 22 Mayıs’tan bu yana en yüksek kapanıştı. AAA verilerine göre ABD ulusal dizel ortalaması da rekor 5,94 dolara ulaştı. 47

Bu fiyat hareketleri tek bir nedenin kanıtı değildi. Ancak haberler, yükselişi gemi geçişleri ve enerji altyapısı konusundaki belirsizliklerle, ayrıca Körfez ve Kızıldeniz’de yeni saldırılar yaşanabileceği ihtimaliyle tutarlı biçimde ilişkilendirdi. 3533

Yedinci ay neden önemliydi?

Eylül ortası itibarıyla savaşın yönü yalnızca doğrudan ABD-İran askeri çatışmalarına bağlı değildi. Hürmüz’ün yeniden açılıp açılamayacağı, Husilerin Kızıldeniz taşımacılığına yönelik tehdidinin büyüyüp büyümeyeceği ve enerji altyapısının saldırılar altında çalışmayı sürdürüp sürdüremeyeceği de belirleyici hâle geldi.

Trump’ın savaşın ara seçimlerden sonra biteceği ve benzin fiyatlarının keskin biçimde düşeceği yönündeki açıklamaları bir tahmin niteliğindeydi; ortada ilan edilmiş bir anlaşma yoktu. Mevcut haber akışı ise süren askeri faaliyetleri, ertelenen diplomatik toplantıyı ve piyasaların daha uzun, daha oynak bir çatışma dönemini fiyatladığını gösterdi. 193335