Odesa Açıklarında TEDY’ye İHA Saldırısı: Azerbaycanlı Denizcilere Ne Oldu?

TEDY adlı römorkörün Karadeniz’de, Ukrayna’nın Odesa bölgesi yakınlarında 9 Eylül’de İHA saldırısına uğradığı; 10 Eylül’e uzanan saatlerde Romanya’nın Köstence limanına ilerlemeye çalışırken yeniden hedef alındığının bildirildiği anlaşılıyor. Saldırılarda iki Azerbaycanlı denizci öldü, iki kişi yaralandı. Somali bayrağı taşıyan, Türk sahipli gemi ve çok uluslu mürettebatı, Karadeniz’deki savaşın uluslararası ticari denizcilik için yarattığı riski gösteriyor. 12313

Ölenler ve yaralananlar

Azerbaycan Dışişleri Bakanlığı, hayatını kaybeden denizcilerin Aslan Aliyev ve Asim Gasimov olduğunu açıkladı. Bakanlığın açıklamasına göre İmran Novruzov ile Rauf Aliyev yaralandı ve Ukrayna’daki Çornomorsk kentinde hastaneye kaldırıldı. Azerbaycan makamları, yaralıların ve hayatını kaybedenlerin cenazelerinin ülkeye getirilmesi için çalışma yürütüldüğünü bildirdi. 124

Yaralanmaların niteliğine ilişkin haberler ayrıntıda farklılaşıyor. Bir haberde iki sağ kalan denizcinin yanıklar nedeniyle yaralandığı belirtilirken, Azerbaycan’ın resmî açıklaması yaralanma ve hastane tedavisini doğrulamakla birlikte yaraların ağırlığını açıklamadı. 29

TEDY ve 10 kişilik mürettebatı hakkında bilinenler

TEDY, Somali bayraklı, Türk sahipli bir römorkör ya da açık deniz destek römorkörü olarak bildirildi. Dönemin haberlerinde mürettebatın 10 kişiden oluştuğu; bunların dört Azerbaycan, üç Türkiye, iki Almanya ve bir Ukrayna vatandaşı olduğu aktarıldı. 313

Dolayısıyla Bakü’nün açıklamasında adı geçen dört Azerbaycanlı denizcinin dışında gemide altı kişi daha bulunuyordu. Mevcut haberler, Azerbaycan vatandaşları bakımından başka teyit edilmiş bir can kaybı olmadığını gösteriyor. Ancak diğer altı mürettebat üyesinin kimlikleri, gördükleri tedavi veya son durumlarına ilişkin eksiksiz ve yeterince güvenilir bir tablo kamuoyuna yansımış değil. Bu kişilerin durumu hakkında kesin ifadeler kullanmak için yeterli veri bulunmuyor. 368

Saldırıların seyri

Haberlerde ortaklaşan ana çerçeve şu: TEDY önce Odesa açıklarında vuruldu; ilk hasarın ardından Köstence’ye yöneldi ya da yönelmeye çalıştı. Gemi daha sonra gece saatlerinde yeniden saldırıya uğradı. 391013

Buna karşılık, tam olarak kaç saldırı düzenlendiği net değil. Bazı haberler ilk saldırıdan sonra römorkör Romanya’ya doğru seyrederken iki saldırı daha yaşandığını yazarken, başka haberler 9–10 Eylül boyunca iki saldırıdan söz ediyor. Bu nedenle en ihtiyatlı sonuç, TEDY’nin birden fazla İHA saldırısına maruz kaldığı; belirli bir saldırı sayısının ise henüz kesinleşmediğidir. 91013

Rusya’nın gerekçesi ve kanıtlanmamış iddialar

Ukrayna bağlantılı haber kaynakları saldırıları Rus İHA’larına atfetti. Rusya Savunma Bakanlığı ise Odesa limanına giden gemilere refakat eden bir römorkörü vurduğunu duyurdu. 79

Ancak bu açıklama, TEDY’nin askerî yük taşıdığı veya askerî malzeme sevk ettiği yönünde bağımsız biçimde doğrulanmış kanıt anlamına gelmiyor. Sağlanan kaynaklar, römorkörün yükünü, saldırı sırasındaki özel görevini ya da askerî ikmal yaptığı iddiasını destekleyen somut delilleri ortaya koymuyor. Ölümler, yaralanmalar ve saldırılar güçlü biçimde belgelenirken, ileri sürülen askerî gerekçe kamuya açık haberlerde tartışmalı ve kanıtlanmamış durumda. 129

Azerbaycan’ın tepkisi

Bakü, ölümleri ve yaralanmaları doğruladı; diplomatik temsilcilikler ile ilgili devlet kurumlarının dosya üzerinde eşgüdüm içinde çalıştığını açıkladı. Yaralıların ve yaşamını yitiren denizcilerin ülkeye getirilmesine yönelik girişimlerin sürdüğü bildirildi. Denizcilik haberleri, saldırı sonrasında Azerbaycan’ın bir uyarı yayımladığını da aktardı. 1213

Sağlanan materyaller, haziranda beş Azerbaycan vatandaşının öldüğü iddia edilen ayrı bir olayın doğrulanması veya bunun TEDY vakasıyla doğrudan ilişkilendirilmesi için yeterli güvenilir kanıt sunmuyor. Aynı şekilde, olayın Bakü–Moskova ilişkileri üzerindeki daha geniş diplomatik sonuçları hakkında da, çatışma bölgesinde Azerbaycan vatandaşlarının öldürülmesinin yarattığı hassasiyetin ötesine geçen kesin bir değerlendirme yapmak mümkün değil.

Karadeniz’de ticari denizcilik açısından neden önemli?

TEDY olayı, Karadeniz’de gemilere, limanlara ve deniz altyapısına yönelik saldırıların yoğunlaştığı bir dönemde yaşandı. Reuters, ağustosta Ukrayna’nın bölgedeki sivil hedeflere yönelik saldırıların karşılıklı durdurulmasını önerdiğini; gemi ve limanlara yönelik saldırıların gıda tedariki üzerinde etkileri olabileceği endişesinin arttığını bildirmişti. 17

Türkiye de ticari gemiler ile denizcilikle bağlantılı tesislere saldırıların karşılıklı olarak durdurulması için bir moratoryum çağrısı yaptı. Rusya Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov, 8 Eylül’de böyle bir moratoryumun etkili biçimde denetlenemeyeceğini söyledi. 2224

Güvenlik riski tek bir gemiyle sınırlı değil. TEDY saldırısından önceki haberler, yaz boyunca Rusya ve Ukrayna’nın birbirlerinin gemilerini ve liman altyapısını hedef aldığını; bunun tahıl ihracatını aksattığını ve gıda fiyatları ile deniz güvenliği konusundaki endişeleri büyüttüğünü ortaya koyuyordu. 20

Kısaca: Kesin olanlar, belirsiz kalanlar

Dört temel olgu güçlü biçimde doğrulanmış durumda: TEDY Somali bayraklı ve Türk sahipli bir römorkördü; Odesa yakınlarında saldırıya uğradı ve Köstence’ye yönelirken yeniden hedef alındığı bildirildi; Aslan Aliyev ile Asim Gasimov öldü; İmran Novruzov ve Rauf Aliyev ise Çornomorsk’ta hastaneye kaldırıldı. 12313

Buna karşılık saldırıların tam zaman çizelgesi ve sayısı, diğer mürettebat üyelerinin tamamının durumu ve Rusya’nın ima ettiği askerî gerekçenin somut dayanağı hâlâ net değil. Bu boşluklar, hem olayın kendisini hem de Karadeniz’de sivil denizcilerin karşı karşıya olduğu tehlikeyi değerlendirmek açısından önem taşıyor.