Nepal-Çin sınırındaki sel felaketi: Şüpheli buzul çöküşü ölümcül çığı nasıl tetikledi?

26 Ağustos’ta Nepal-Çin sınırı boyunca meydana gelen sel, sıradan bir yağış taşkını değildi. İlk uydu analizleri ve jeolojik değerlendirmeler, Langtang Lirung’un kuzey yamacında büyük bir buzul parçasının, muhtemelen altındaki ana kaya ile birlikte, koparak aşağıdaki vadiye düştüğünü gösterdi. Buz ve kaya çığı; çamur, su ve diğer molozlarla birleşerek Nepal’in Rasuwa bölgesindeki nehir vadilerine ve Çin’in Tibet Özerk Bölgesi’ndeki Gyirong ilçesine doğru ilerledi. 192028

26-27 Ağustos’taki ilk bilançolarda, sınırın iki tarafında en az 160 kişinin öldüğü ve 1.300’den fazla kişinin kayıp olduğu bildirildi. Ancak yolların, köprülerin ve iletişim hatlarının yıkılması, çok sayıda yerleşimin dış dünyayla bağlantısının kesilmesi ve farklı kurumların ayrı listeler hazırlaması nedeniyle rakamlar kısa sürede değişti. Bu nedenle ilk sayılar kesin sonuç değil, devam eden acil durumun geçici fotoğrafı olarak değerlendirilmeliydi. 347

Selin olası nedeni neydi?

Uzmanların üzerinde durduğu senaryo, yüksek dağlık bölgede art arda gelişen bir çöküş zincirine işaret ediyor:

1. Deniz seviyesinden yaklaşık 5.200 metre yüksekte bir buzul bölümü ve muhtemelen altındaki kaya kütlesi koptu.
2. Kütle, vadi tabanına doğru yaklaşık 1.200 metre düştü.
3. Çarpmanın etkisiyle buz ve kaya çığı oluştu; bu kütle yol boyunca çamur ve diğer molozları da içine kattı.
4. Moloz nehir sistemine girerek aşağı kesimlerde güçlü bir ani sel dalgası yarattı. 202528

Çöküşü tam olarak neyin başlattığı henüz kesinleşmiş değil. İlk değerlendirmelerde deprem olasılığı gündeme geldi. Ancak sonraki haberlerde ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu’nun (USGS), sismik sinyal ile taşkının doğrudan buzul çöküşüyle bağlantılı olduğunu belirttiği aktarıldı. Bu ayrım önemli: Bulgular buzul kaynaklı bir çöküşü güçlü biçimde destekliyor, ancak buz ve ana kayanın hangi mekanizma ile koptuğu henüz bütün ayrıntılarıyla açıklanmış değil. 718

Felaket, yüksek dağlardaki buz ve kaya kütlelerinin istikrarına ilişkin endişeleri de yeniden gündeme getirdi. Uzmanlara göre ısınan iklim, bu ortamları istikrarsızlaştıran koşullar yaratabiliyor. Bununla birlikte, iklim değişikliğinin bu özel çöküşteki payı hâlâ araştırılıyor. 1719

Çığ ne kadar hızlı ve büyüktü?

Akışın çok hızlı ve yıkıcı olduğu, insanların müdahale etmek ya da kaçmak için çok az zaman bulabildiği bildirildi. Çinli hükümet jeoloğu Guo Zhaocheng, buz çığı kaynaklı moloz akışının saniyede yaklaşık 50 metre, yani saatte yaklaşık 180 kilometre hızla ilerlemiş olabileceğini tahmin etti. Ancak bu rakam, felaketin ilk saatlerinde paylaşılan bir uzman tahminiydi; bağımsız olarak doğrulanmış bir ölçüm değildi. 821

İlk değerlendirmeler kopan buz kütlesinin de oldukça büyük olduğunu gösterdi. Bir analiz, yaklaşık 0,2 kilometrekarelik bir buz parçasının dikey olarak yaklaşık 1,2 kilometre düştüğünü öne sürdü. Başka bir uzman değerlendirmesinde ise buzul ve ana kaya kütlesinin birlikte kopan bölümünün genişliği 1 ila 1,3 kilometre olarak tahmin edildi. Bu rakamlar, daha sonra yapılacak uydu ve saha araştırmalarıyla netleştirilebilir. 2528

Trishuli Nehri’ndeki su seviyesinin yarım saat içinde 9 metreye kadar yükseldiği bildirildi. Dolayısıyla felaket, tek başına bir heyelan değil; buzul çöküşü, kaya ve buz çığı, moloz akışı ve ani selin peş peşe meydana geldiği çoklu bir afet zinciriydi. 2527

Can kayıpları, kayıplar ve yabancı yolcular

Arama ekipleri daha fazla bölgeye ulaştıkça can kaybı bilançoları değişti. İlk haberlerde Nepal’de 157, Çin’in Gyirong ilçesinde 3 kişinin öldüğü ve toplam can kaybının en az 160 olduğu aktarıldı. 27 Ağustos tarihli bazı güncellemelerde ise daha yüksek sayılar verildi. Bu farklar, arama ve kimlik belirleme çalışmalarının devam ettiğini gösteriyordu. 237

İlk haberlerde 1.300’den fazla kişinin kayıp olduğu bildirildi; sonraki güncellemelerin bazılarında toplam sayı 1.500’e yaklaştırıldı. Kayıplar arasında bölge sakinleri, işçiler, trekking yapanlar, hacılar, turizm çalışanları ve sınır kapısından geçen yolcular bulunuyordu. 3416

Kayıp listelerinde çok sayıda yabancı da vardı. Nepal, aralarında Hindistan, ABD, Avustralya, Birleşik Krallık, Kanada ve Malezya vatandaşlarının bulunduğu yaklaşık 400 yabancı turistin kayıp olduğunu bildirdi. Daha sonraki haberlerde 32 ülkeden 500’den fazla yabancının hâlâ bulunamadığı, bunların yaklaşık 90’ının ABD vatandaşı olduğu aktarıldı. Bu rakamlar doğrulanmış ölüm anlamına gelmiyor; henüz bulunamayan veya güvenli olduğu teyit edilemeyen kişileri ifade ediyordu. 2361332

Felaket, sınırların ötesinde de bilgi arayışını tetikledi. ABD, Hindistan, Kanada, Avustralya, Birleşik Krallık ve diğer ülkelerde aileler, kayıp trekkingciler, hacılar ve yolcular hakkında haber bekledi. Yetkililer ise isimleri doğrulamaya ve farklı ülkelerin hazırladığı listeleri birbiriyle karşılaştırmaya çalıştı. 15

Sınır bölgesinde yıkım

Çamur, kaya parçaları, buz ve molozlarla dolu sel dalgası dar vadilerden büyük bir hızla aktı ve yerleşimleri neredeyse uyarı vermeden vurdu. Evler ve çok katlı binalar temellerinden söküldü ya da tamamen sürüklendi. Köprüler parçalandı, yollar yok oldu; elektrik ve hidroelektrik projeleri zarar gördü. 1312

Akış, Çin tarafında Nepal ile ticaret ve turizm açısından önemli bir sınır geçiş noktası olan Tibet’teki Gyirong Limanı’nı da vurdu. Liman ve çevresindeki ulaşım bağlantılarında meydana gelen hasar, sınır geçişlerini aksatırken kurtarma ekiplerinin bölgeye ulaşmasını ve kayıp kişilerin sayısını belirlemesini de zorlaştırdı. 115

Nepal’de en ağır hasar alan bölgeler arasında Rasuwa ve Trishuli Nehri sistemi boyunca uzanan yerleşimler vardı. Nepal Kızılhaçı, Tibet’ten Bhote Koshi Nehri’ne giren su kabarmasının Rasuwa ve Nuwakot’ta geniş çaplı yıkıma yol açtığını bildirdi. 43

Kurtarma çalışmaları neden zorlaştı?

Nepal, molozlarla kaplanan vadilerde arama yapmak, cenazeleri çıkarmak ve yıkım nedeniyle mahsur kalan insanlara acil malzeme ulaştırmak için helikopterler kullandı. Çin de Gyirong ilçesindeki acil müdahaleyi koordine ederek kendi tarafında kurtarma ekiplerini görevlendirdi. 237

Ekipler aynı anda birden fazla engelle karşılaştı:

• yollar ve köprüler sel sularıyla sürüklendi;
• zorlu dağlık arazi karadan aramaları yavaşlattı;
• yağış ve istikrarsız yamaçlar yeni heyelan riskini artırdı;
• iletişim hatları kesildi;
• moloz ve sel suları yerleşimlere ve proje alanlarına erişimi kapattı;
• moloz yığınlarının arkasında biriken su, hem bölge sakinleri hem de kurtarma ekipleri için yeni tehdit oluşturdu. 2133132

Bu koşullar, erken dönem ölü ve kayıp sayılarının neden birbirinden farklı olduğunu da açıklıyor. Bir kişi ulaşılamayan bir yerleşimde mahsur kalmış, iletişim kuramadığı için güvende olduğunu bildirememiş veya farklı seyahat ve resmi kayıtlarda birden fazla kez yer almış olabilirdi.

Uluslararası yardım ve acil ihtiyaçlar

Hükümetler ve uluslararası kuruluşlar bölgeye para, yardım malzemesi ve teknik destek göndermeye başladı. Çin acil malzeme ve mali yardımı koordine ederken Hindistan; geçici barınaklar, battaniyeler, hijyen kitleri, lambalar ve ilaçların da aralarında bulunduğu yaklaşık 50 ton yardım malzemesi gönderdi. 37

İhtiyaçlar yalnızca arama kurtarmayla sınırlı değildi. Kızılhaç değerlendirmelerinde acil barınma, gıda, güvenli içme suyu, sanitasyon, sağlık desteği ve izole topluluklara erişimin yeniden sağlanması öncelikli ihtiyaçlar arasında gösterildi. 3843

Hayatta kalanlar ve yerinden edilenler, yüksek rakımlı bölgelerde soğuk hava koşulları, güvenli olmayan su, hastalık riski, kesintiye uğrayan gıda tedariki ve sınırlı barınma imkânlarıyla karşı karşıya kaldı. Yağış beklentisi yeni sel ve heyelan tehlikesini artırırken, yıkılan yollar ve köprüler yardımların ulaştırılmasını güçleştirdi. 3843

Neden ikinci bir sel ihtimali vardı?

İlk çığ ve sel tehlikenin tamamını ortadan kaldırmadı. Molozlar nehir kanallarını tıkayarak Gyirong ilçesinde ve çevresinde bariyer gölleri oluşturdu. Çinli yetkililer, tıkanıklıklardan birinin arkasında yaklaşık 3 milyon metreküp su biriktiğini bildirdi. Nepal ise Bhote Koshi Nehri üzerinde molozların oluşturduğu bir gölün yükseldiğini ve setin yarılması hâlinde yeni bir sel dalgası yaşanabileceğini duyurdu. 839

Bu tür bir setin yıkılması, ilk selde zaten ağır hasar gören vadilere doğru yeni bir su akışı gönderebilirdi. Yetkililer bir yandan mahsur kalanları ve kayıpları ararken diğer yandan kurtarma ekiplerinin ve hayatta kalanların ikinci bir dalgaya yakalanmaması için riskleri izlemek zorunda kaldı. Yeni yağışlar su seviyelerini daha da yükseltebilirdi; bir haberde, devam eden yağışlar altında göl hacminin iki katından fazla artabileceği belirtildi. 2239

Bu nedenle kısa vadeli öncelik iki yönlüydü: İlk felaketten sonra mahsur kalan veya kaybolan kişileri aramak ve yukarı kesimlerdeki istikrarsız gölleri ile heyelan setlerini izleyip yönetmek.

Hangi noktalar hâlâ belirsiz?

Genel tablo giderek netleşiyor: Langtang Lirung yakınlarındaki yüksek dağlık bölgede meydana gelen çöküş, buz ve kaya çığına dönüştü; bu kütle nehir sistemine girerek hızlı bir sel dalgası yarattı ve Nepal-Çin sınırının iki tarafındaki yerleşimleri vurdu. 11820

Bununla birlikte, çöküşün kesin mekanizması, akışın gerçek hızı ve hacmi, nihai can kaybı ile kayıp kişi sayısı için daha fazla araştırma gerekiyor. İlk rakamlar, aktif bir acil durum sırasında farklı ülkelerin ayrı raporlama sistemlerinden geldi. Bu nedenle en sağlıklı yaklaşım, bu verileri kesin toplamlar değil, belirli bir andaki geçici bilançolar olarak değerlendirmek. 247

Felaketin uzun vadeli önemi de büyük. Himalayalar’daki uzak yerleşimler ve kritik sınır altyapısı, buz ve kaya kütlelerinin çökmesiyle başlayan; moloz akışları, seller, ulaşım kesintileri ve göl setlerinin yarılma riskinin kısa sürede birbirini izlediği karmaşık bir tehdit zinciriyle karşı karşıya kalabiliyor. İlk sel geçtikten sonra bile izleme sistemleri, tahliye planları ve dayanıklı ulaşım bağlantıları bu nedenle hayati önem taşıyor. 1727