BIS, yapay zekâ yatırım patlamasının finansal risklerine dikkat çekti

Uluslararası Ödemeler Bankası (BIS), yapay zekânın ekonomik açıdan büyük bir fırsat olabileceğini kabul ediyor. Ancak BIS Genel Müdürü Pablo Hernández de Cos’un uyarısı net: Verimlilik artırma potansiyeli yüksek bir teknolojiye yapılan yatırımlar, sermaye harcamaları, borçlanma ve şirketler arası mali taahhütler sürdürülebilir getirilerin önüne geçerse finansal açıdan istikrarsız bir döngü de yaratabilir. 17

Neden artık sadece teknoloji sektörünün meselesi değil?

BIS tahminine göre dünyanın en büyük beş teknoloji şirketi, 2025 ve 2026 yıllarında yapay zekâ için toplam 1 trilyon doların üzerinde yatırım yapacak. Bu büyüklükteki bir altyapı yarışı; yatırımları, finansman koşullarını ve daha geniş mali piyasaları etkileyebilecek ölçekte. 1

Sorun, yapay zekâya harcanan her doların verimsiz olduğu iddiası değil. Rekabette öne geçmek isteyen şirketler; işlem gücü, veri merkezleri ve bunlara bağlı girdiler için, yapay zekâ hizmetlerinden elde edilecek gelirin seviyesi henüz kesinleşmeden büyük sermaye taahhütlerinde bulunabiliyor. BIS araştırması, erken pozisyon alma yarışında kullanılan finansman yapısının kırılganlığı artırabileceğini vurguluyor. 14

Borç ve özel kredi neden riski büyütüyor?

Hernández de Cos’a göre yapay zekâ yatırımları başlangıçta ağırlıkla şirketlerin kendi kaynakları ve öz sermaye yoluyla finanse edildi. Son dönemde ise dış finansmanın, özellikle de özel kredi kuruluşlarının sağladığı fonların rolü büyüdü. 25

Bu durum, olumsuz senaryoyu daha ağır hâle getiriyor. Yapay zekâ gelirleri veya yatırım getirileri beklentinin altında kalırsa borçlu şirketlerin borç servisi yükümlülüğü ortadan kalkmıyor. BIS, borçla finanse edilen yatırımların gerileme dönemlerinde şirketleri özel amaçla inşa edilmiş varlıkları hızla ve düşük fiyattan satmaya zorlayabileceği uyarısında bulunuyor. Veri merkezi ve ileri hesaplama ekipmanı gibi maliyetli, başka amaçlara kolayca uyarlanamayan varlıklarda bu risk daha belirgin. 14

Özel kredi, yatırımlar için daha geniş bir fon kaynağı sunabilir. Fakat denetim makamlarının, riskin nihayetinde hangi kurumların bilançolarında toplandığını görebilmesi gerekir. Kritik mesele özel kredinin varlığı değil; kaldıraç, teminat ve şirketler arası yükümlülüklerin bir stres anından önce ne kadar izlenebildiğidir.

“Döngüsel finansman” nedir?

BIS, çip üreticileri, çok büyük ölçekli bulut sağlayıcıları (hyperscaler), yapay zekâ şirketleri ve altyapı tedarikçileri arasındaki döngüsel ortaklık ve finansman düzeneklerine dikkat çekiyor. Bu bağlantılar, tarafların birbirlerinin büyümesini desteklediği hisse yatırımlarını ve ticari taahhütleri içerebiliyor. 1425

Bu tür yapılar altyapının hızla kurulmasını finanse etmeye yardımcı olabilir. Öte yandan, riskin sistem içinde nasıl yayılacağını izlemeyi zorlaştırır. Aynı şirketlerin aynı anda tedarikçi, yatırımcı, müşteri ve finansör rolü üstlenmesi durumunda, yapay zekâ talebine dair beklentilerdeki bir gerileme birden fazla bilançoyu eşzamanlı etkileyebilir. BIS, borç ve döngüsel ortaklıkların finansal kırılganlık yarattığını ve sert bir düzeltme olasılığını artırdığını belirtiyor. 14

Yatırımcılar ve düzenleyiciler için temel soru şu: Beklenen yapay zekâ nakit akışları gerçekleşmezse zararı kim üstlenecek? Şeffaf olmayan yapılar bu sorunun cevabını geciktirebilir; bu da fiyatların yeniden belirlenmesi sürecini daha düzensiz hâle getirebilir.

Yüksek değerlemeler ve aşırı iyimserlik riski

Yüksek şirket değerlemeleri tek başına bir balonun kanıtı değildir; yapay zekânın ekonomik değer üretme ihtimalini de geçersiz kılmaz. Ancak değerlemeler yükseldikçe piyasalar beklentilerdeki düzeltmelere daha duyarlı hâle gelir. BIS, yüksek değerlemelere ve yatırımcılarla şirketlerin gelecekteki kârları gereğinden fazla ileriye taşıması hâlinde altyapı yarışının aşırı taahhütlere yol açabileceğine işaret ediyor. 114

Geçmişteki teknoloji dalgalarıyla benzerlik, yapay zekânın önceki her teknoloji çılgınlığıyla aynı olduğu anlamına gelmiyor. Asıl paralellik, dönüştürücü teknolojilerin uzun vadeli ekonomik faydaları görünür olmadan önce kimi zaman aşırı kapasite yatırımı, borçluluk ve finansal kayıplarla birlikte ortaya çıkmış olması. Bugünkü risk, sermayenin ne kadar hızlı devreye alındığı ile gelecekteki nakit akışlarının ne zaman ve hangi ölçekte oluşacağı arasındaki uyumsuzlukta yatıyor.

Verimlilik artışı mümkün, ama kendiliğinden değil

BIS, yapay zekânın verimliliği önemli ölçüde artırma potansiyelini koruduğunu düşünüyor. Ancak bunun için güçlü modeller yeterli değil: Şirketlerin iş süreçlerini yeniden tasarlaması, tamamlayıcı sistemlere yatırım yapması ve teknolojinin öncü birkaç şirketin ötesine yayılması gerekiyor. 17

Daha geniş ekonomik fayda; güvenilir dijital ve enerji altyapısına, uygun becerilere sahip iş gücüne ve şirketlerle kamu kurumlarının teknolojiyi etkili biçimde kullanabilmesine de bağlı. Kısacası, büyük altyapı harcamaları tek başına yaygın verimlilik artışını garanti etmiyor.

İstihdam, eşitsizlik ve siber dayanıklılık

BIS, yapay zekâ odaklı ekonomiye geçişin uyum maliyetlerine de dikkat çekiyor. Daha yetkin araçlar daha fazla görev ve meslekte kullanıldıkça iş kaybı riski yoğunlaşabilir. Yeni işlerin ve artan talebin bu kayıpları telafi edip etmeyeceği ise belirsiz. 3

Bu nedenle yeniden beceri kazandırma, yaşam boyu öğrenme ve çalışanların meslekler arasında geçişini kolaylaştıracak politikalar tali başlıklar değil, ekonomik dönüşümün merkezinde yer alıyor. Verimlilik kazanımlarının; sermayeye, işlem gücüne, veriye ve yetenek havuzuna erişimi zaten daha güçlü olan şirketler, çalışanlar ve ülkelerde yoğunlaşması da ayrı bir dağılım sorunu oluşturuyor.

Yapay zekâ operasyonel ve siber riskleri de beraberinde getiriyor. Hernández de Cos, yapay zekânın finans alanında model riskini, benzer davranışların aynı anda görülmesi olasılığını ve karar zincirlerindeki şeffaflık sorununu artırabileceğini ifade etti. 18 Bulut, model ve çip hizmetlerinde sınırlı sayıda sağlayıcıya bağımlılık ise ortak operasyonel aksama noktaları yaratabilir. Bu yüzden finansal risk takibinin yanında güçlü yönetişim, dayanıklılık testleri ve anlamlı insan denetimi de önem taşıyor.

Merkez bankaları ve politika yapıcılar neyi izlemeli?

BIS’in yaklaşımı, yapay zekâ yatırımını başlı başına zararlı görmek değil; dikkatli olunması gerektiği yönünde. Politika yapıcıların beceri, rekabet, altyapı ve teknolojiye geniş erişim gibi verimlilik kazanımını artıracak koşulları desteklerken; kaldıraç oranlarını, değerlemeleri ve finans sistemindeki görünmeyen bağlantıları yakından izlemesi gerekiyor. 1725

Yapay zekâ tedarik zincirleri, sermaye piyasaları ve siber tehditler sınır aşan nitelikte olduğu için uluslararası iş birliği de kritik. BIS, finansal istikrarı küresel bir kamu malı olarak tanımlıyor; bu nedenle merkez bankaları, denetim otoriteleri ve düzenleyiciler arasında bilgi paylaşımı ile ortak analiz yöntemlerini gerekli görüyor. 21

Bir sonraki aşamada kazananlar değişebilir

Yapay zekâ yatırım döngüsünün yön değiştirmesi de başlı başına bir geçiş riski. Goldman Sachs, yavaş başlayan sürecin ardından şirketlerin yapay zekâyı daha fazla uygulamaya aldığını; odağın altyapı kurulumundan çıkarım (inference) süreçlerine ve kurumsal kullanıma kaymaya başladığını belirtiyor. 32

Bu, altyapı harcamalarının mutlaka sert biçimde düşeceği anlamına gelmiyor. Ancak yapay zekâ, kapasite inşa etme aşamasından kapasiteyi kullanma aşamasına geçtikçe getirilerin hangi kesimlerde toplanacağının değişebileceğini gösteriyor.

Özellikle yüksek borçlu projeler ve yatırım döngüsünün son aşamasındaki altyapı tedarikçileri için bu ayrım önemli. Yapay zekâ ekonomisi genel olarak kârlı olsa bile, talep, fiyatlama veya yeni sermaye harcaması hızı bugünkü finansman varsayımlarını karşılamazsa kaybedenler ortaya çıkabilir. BIS’in uyarısı bu nedenle yapay zekânın uzun vadeli potansiyeli ile bu potansiyele ulaşmak için izlenen yatırım yolunun finansal dayanıklılığını birbirinden ayırma çağrısı olarak okunmalı. 1417