Avrupa’nın Yapay Zekâ Planı: Hesaplama Gücü Artmazsa Kalıcı Bağımlılık Riski

Avrupa için hazırlanan Dönüştürücü Yapay Zekâ Stratejisi, kıtanın yapay zekâdaki açığını yalnızca daha az girişim kurulması ya da risk sermayesi eksikliği olarak görmüyor. Metnin asıl uyarısı, Avrupa’nın ekonomik faaliyetleri, güvenliği ve kamusal yaşamı etkileyen modeller, hesaplama altyapısı ve tedarik zincirlerinde az sayıda yabancı hükümete ve şirkete uzun vadeli olarak bağımlı kalabileceği yönünde. 36

Neden “kalıcı marjinalleşme” riski görülüyor?

Stratejiye göre Avrupa, daha yetenekli yapay zekâ sistemlerinin yakın dönemde yaygınlaşmasına yapısal olarak hazır değil. Avrupa’nın küresel yapay zekâ hesaplama kapasitesindeki payı yaklaşık %5. Avrupa merkezli model geliştiricilerinin yıllıklandırılmış geliri ise iki önde gelen uluslararası rakibin toplam gelirinin %2’sinin altında tahmin ediliyor. 26

Bu fark yalnızca yazılım meselesi değil. Yapay zekâya erişim; çiplere, veri merkezlerine, elektrik bağlantılarına, bulut altyapısına, ileri düzey modellere ve kamu kurumlarının hızla değişen teknolojiyi anlayıp yanıt verme yeteneğine bağlı. Koalisyonun uyarısı şu: Bu bağımlılıklar uzun ömürlü altyapı yatırımları ve ticari sözleşmeler içine yerleştiğinde, sonradan tersine çevrilmeleri çok daha zorlaşır. 36

Ana hedef: 2030’da küresel hesaplama kapasitesinin %15’i

Strateji, AB ve üye devletlerin 2030’a kadar AB topraklarında küresel yapay zekâ hesaplama kapasitesinin %15’ini barındırmasını öneriyor. Bu, Avrupa’nın mevcut payının yaklaşık üç katına çıkması anlamına geliyor. 12

Hedefin maliyeti ve fiziksel ölçeği oldukça büyük: Yaklaşık 45 GW ilave yapay zekâ veri merkezi kapasitesi ve 1,3 trilyon avro civarında yatırım gerekiyor. Plan, kamu kaynaklarının bütün yatırımı tek başına üstlenmesinden ziyade, bu kapasite artışını mümkün kılacak özel sermayeyi harekete geçirmeyi öngörüyor. 1

Bu nedenle öneri, aynı zamanda bir uygulama gündemi niteliğinde. Büyük altyapı projelerinin önünü açmak için daha hızlı izin süreçleri, yeterli elektrik arzı, sermaye mobilizasyonu ve hesaplama kapasitesi için öngörülebilir talep mekanizmaları çağrısı yapılıyor. 56

Tedarik zinciri güvenliği: Kriz çıkmadan Avrupa’nın elindeki kozları kullanmak

Planın merkezindeki önerilerden biri, Avrupa Komisyonu ile eşgüdüm içinde çalışacak bir Üye Devletler Tedarik Zinciri Güvenliği İttifakı kurulması. Strateji, Avrupa ülkelerinin küresel yapay zekâ tedarik zincirinde önemli boğaz noktalarına sahip olduğunu; ancak bunları ortak ve kalıcı bir pazarlık gücüne dönüştüremediğini savunuyor. 18

Öngörülen ittifakın amacı, çiplere, modellere ve hesaplama kapasitesine daha güvenilir erişim sağlamak; erişimin sınırlandığı durumlar için de aşamalı bir karşılık mekanizması geliştirmek. Uygulama taslağında, Komisyonun 2026’nın son çeyreğinde bir irtibat görevlisi belirlemesi ve envanter çalışması yürütmesi; 2027’de ise olası çatışmaların değerlendirilmesi ve hukuki adımların incelenmesi yer alıyor. 17

Hollandalı ASML bu tartışmada özellikle önemli. Şirketin litografi teknolojisi küresel yarı iletken tedarik zincirinin kritik parçalarından biri. Stratejinin iddiası, Avrupa’nın yapay zekâ ekosisteminin her unsurunu tek başına denetleyebileceği değil; sahip olduğu stratejik varlıkları parçalı biçimde değil, ortak bir yaklaşımla kullanması gerektiği. 18

Veri merkezlerinin ötesine geçen 40’tan fazla öneri

Paket, 40’tan fazla öneri içeriyor. Hedef yalnızca kapasite inşa etmek değil; Avrupalı araştırmacıların, şirketlerin ve kurumların gelişmiş yapay zekâyı güvenilir ve sorumlu biçimde kullanabilmesini sağlamak. 5

Başlıca başlıklar şöyle sıralanıyor:

• Avrupalı kullanıcılar için ileri düzey modellere ve hesaplama kapasitesine erişimin genişletilmesi;
• altyapı, enerji ve sermayenin daha hızlı harekete geçirilmesi;
• kamu kurumlarında yapay zekâ uzmanlığı ve teknik kapasitenin güçlendirilmesi;
• siber riskler dâhil, yapay zekâ destekli krizlere hazırlık yapılması;
• sistemler daha yetenekli ve yaygın hâle gelirken demokratik hesap verebilirliğin korunması. 51418

Bu kapsam belirleyici: Tek başına hesaplama gücü, etki alanı yaratmaya yetmez. Bunun yanında yetkin alıcılar, nitelikli iş gücü, teknolojiyi değerlendirebilen kamu kurumları ve uygulamada işletilebilen kurallar gerekir.

Draghi’nin yaklaşımı: Yabancı bağımlılık ya da tek bir Avrupa şampiyonu arasında seçim yapmak zorunlu değil

Mario Draghi’nin buna paralel argümanı, Avrupa’nın yapay zekâ kaynaklı verimlilik artışı ile teknolojik egemenlik arasında seçim yapmak zorunda olmadığı yönünde. Önerdiği model; Avrupa verisi ve altyapısı üzerinde anlamlı kontrolü korurken, büyük şirketlerin satın alma gücüyle Avrupa denetimindeki veri merkezlerinin finansmanını sağlamak. 2224

Ticari modelin temelinde, çok yıllı ve ortaklaştırılmış talep bulunuyor. ASML, Capgemini ve Amadeus gibi şirketler, Mistral’ın European Compute Units adlı kapasitesi için satın alma taahhüdünde bulundu. Bu düzenlemenin 2030’a kadar 1 GW kapasiteyi desteklemesi amaçlanıyor. 1922

Bu yaklaşımın önemi, yüksek maliyetli altyapının kapasite henüz kurulmadan finanse edilebilmesinde yatıyor. Sanayi şirketleri gelecekte kullanacakları hesaplama gücü için peşinen taahhüt veriyor; böylece bu güvence, yeni kapasite yatırımlarının finansal temelini oluşturabiliyor. 1930

Draghi’nin yaklaşımı aynı zamanda açıkça tekel karşıtı. Amaç, yabancı platform yoğunlaşmasının yerine koruma altındaki tek bir Avrupa yapay zekâ şampiyonu koymak değil. Birden fazla sağlayıcı ve rekabet eden konsorsiyumdan oluşan yapı, hem seçenekleri artırabilir hem de Avrupalı müşterilere verilerinin ve hesaplama iş yüklerinin nerede tutulduğu üzerinde daha fazla denetim sağlayabilir. 19

Neden zaman daralıyor?

Stratejinin aciliyet vurgusu, bu yatırımların uzun hazırlık süresine dayanıyor. Veri merkezleri için finansman, ekipman, arsa ve elektrik bağlantısı gerekiyor; tedarik zinciri düzenlemeleri ile uzun vadeli kurumsal sözleşmelerin kurulması da zaman alıyor. Bu sırada strateji, diğer büyük güçlerin kapasite inşa ettiğini ve erişim koşullarını şekillendirdiğini belirtiyor. 36

Metnin temel mesajı pratik: Avrupa’nın yapay zekâdaki geleceğini yalnızca düzenlemeler veya araştırma başarısı belirlemeyecek. Fiziksel altyapı, ticari talep ve eşgüdümlü stratejik adımlar konusunda bağımlılık varsayılan hâle gelmeden alınacak kararlar belirleyici olacak. 11718