JPMorgan İran savaşının sonunu modelleyemiyor: Petrol piyasası neden hâlâ diken üstünde?

JPMorgan’ın İran savaşı için artık bir “temel senaryo” açıklayamaması, petrol piyasasına ilişkin son derece net bir uyarı niteliğinde: Fiyatları belirleyen unsur, arzın ne zaman normale döneceğine dair hesaplanabilir bir takvim değil; siyasi ve askerî sonucu belirsiz bir kriz.

Banka, savaşın başında ekonomik baskının ABD Başkanı Donald Trump’ı Hürmüz Boğazı’nın yeniden açılmasına yönelik bir anlaşmaya zorlayacağını varsaymıştı. Ancak JPMorgan’ın küresel emtia stratejisi başkanı Natasha Kaneva’ya göre çatışma, karar alıcıları sınırlaması beklenen bu ekonomik eşiklerin ötesine taşındı. Bu nedenle banka, savaşın “son oyununu” nasıl modelleyeceğini bilmediğini söylüyor. 2

“Temel senaryo yok” demek ne anlama geliyor?

Temel senaryo, yatırımcılar, şirketler ve merkez bankaları için en muhtemel gidişata dayanan referans tahmindir. JPMorgan’ın artık böyle bir çerçeve sunamaması, her fiyat sonucunun eşit olasılıklı olduğu anlamına gelmiyor. Asıl mesele, petrol akışını belirleyen başlıca değişkenlerin tek bir güvenilir patikaya oturtulamaması: tanker geçişlerinin güvenliği, altyapı hasarı, vekil grupların saldırıları ve olası uzlaşmanın zamanlaması bunların arasında. 25

Dolayısıyla çatışmanın kısa sürede biteceğine ilişkin siyasi bir açıklama, tek başına petrol için kullanılabilir bir tahmin sayılmaz. Fiyatlardaki kalıcı gerileme için tankerlerin güvenle hareket edebildiği, ihracat rotalarının işlediği, üretimin geri dönebildiği, sigorta şirketlerinin sevkiyatları yeniden teminat altına aldığı ve enerji altyapısı ile gemilere yönelik saldırıların durduğu görülmeli.

Sorun artık sadece üretim değil, lojistik de

Uluslararası Enerji Ajansı (IEA), Eylül görünümünde kısa süreli bir aksama yerine daha uzun sürebilecek bir arz sıkışıklığına işaret etti. Ajans, küresel petrol arzının 2026’da ortalama 100,7 milyon varil/gün olmasını; bunun 2025’e göre 5,7 milyon varil/gün daha düşük kalmasını bekliyor. Normal Körfez akışlarına tam dönüş beklentisi de 2027’ye ötelenmiş durumda. IEA ayrıca ağustosta küresel stokların 3,1 milyon varil/gün gerilediğini bildirdi; bu, yeni kesintilere karşı tamponun daraldığı anlamına geliyor. 17

Brent petrol savaşın ilk döneminde 100 doların üzerine çıkmıştı. JPMorgan da Körfez ihracatının aksadığı senaryolarda yüksek yukarı yönlü riskler bulunduğunu vurgulamıştı. 14 Ancak gösterge fiyat tek başına tüm tabloyu anlatmıyor. Fiziksel ham petrolün bulunabilirliği, tankerlerin rotası, rafinerilerin kullanabileceği ham petrol türleri ve dizel tedariği farklı bölgelerde farklı zamanlarda sıkışabilir.

Suudi Arabistan’ın Doğu-Batı boru hattı neden kritik?

Suudi Arabistan’daki Doğu-Batı boru hattına yönelik saldırı özellikle önemli. Bu hat, Körfez deniz yollarını kullanamayan petrolün Kızıldeniz kıyısındaki Yanbu limanına ulaştırılmasında başlıca alternatiflerden biri haline gelmişti.

Kesintiye ilişkin haberler, yaklaşık 4 milyon varil/günlük kapasitenin, yani küresel arzın yaklaşık %4’ünün risk altında olduğunu belirtiyor. 23 Bu seçenek devre dışı kaldığında, Hürmüz geçişindeki aksama daha geniş çaplı bir ihracat sorununa dönüşebilir: Piyasanın petrol varillerini yeniden yönlendirmek için kullanabileceği alternatifler azalır.

Daha küçük kesintiler neden yine de büyük etki yaratabiliyor?

Petrol piyasası yalnızca kaybedilen üretim hacmine bakmaz. Ham petrolün doğru rafineriye ulaşıp ulaşamadığı, işlenmiş yakıtların tüketiciye taşınıp taşınamadığı ve alternatif güzergâhların açık kalıp kalmadığı da fiyatlar için belirleyicidir.

IEA, Hürmüz Boğazı’nın yeniden açılmasını ve Babülmendep Boğazı’ndan engelsiz geçişi sağlayacak bir anlaşmanın hâlâ bulunmaması nedeniyle yılın geri kalanı için arz tahminlerini düşürdüğünü açıklamıştı. 32 Babülmendep çevresindeki süren tehditler Kızıldeniz trafiğini aksatabilir ve sefer sürelerini uzatabilir. Rafinerilerdeki başka bir yerde yaşanacak kesintiler de küresel ham petrol arzı mevcut olsa bile dizel gibi ürünleri sıkıştırabilir. Çünkü ham petrol çeşitleri, tankerler, deniz rotaları ve rafineri kapasitesi birbirinin kusursuz ikamesi değildir.

Enflasyon açısından neden merkez bankaları kayıtsız kalamaz?

Petrolün etkisi akaryakıt fiyatlarıyla sınırlı değil. Dizel ve diğer enerji ürünleri; nakliye, gıda dağıtımı, imalat ve ısınma maliyetlerine yansır. Bu nedenle ilk enerji şoku, ekonomik faaliyet zayıflarken daha genel fiyat artışlarına dönüşebilir. Merkez bankaları için bu, en zor kombinasyonlardan biridir.

İngiltere Merkez Bankası (BoE), enflasyon riski ile zayıf büyüme arasında denge kurmaya çalışırken politika faizini %3,75 seviyesinde tuttu. Temmuz toplantısında Para Politikası Kurulu, faizi sabit bırakma kararını 6’ya 3 oyla aldı; üç üye faizin %4’e yükseltilmesini tercih etti. Banka, savaşın enflasyon üzerindeki etkisine dair daha açık kanıt görmek istediğini belirtirken, Başkan Andrew Bailey bunun mutlaka faiz artışına yönelindiği anlamına gelmediğini söyledi. 35

Belirsizlik aralığı oldukça geniş. BoE, nisanda yaptığı değerlendirmede ağır ve kalıcı bir petrol fiyatı şokunun enflasyonu 2027 başında %6’nın üzerine taşıyabileceği ve güçlü faiz artışları gerektirebileceği uyarısında bulunmuştu. Daha hafif senaryolarda ise faiz artışı gerekmeyebilir. 37 Bu belirsizlik, enerji şoku henüz doğrudan bir faiz artışı getirmeden bile beklenen indirimleri erteleyebilir.

Eski petrol tahminleri neden artık tartışmayı bitirmiyor?

JPMorgan’ın temmuz tarihli görünümü, Brent petrolün 2026’nın üçüncü çeyreğinde ortalama 86 dolar, dördüncü çeyreğinde 80 dolar ve yıl sonunda 78 dolar olacağını öngörüyordu. Bu tahmin; daha zayıf talep, daha sınırlı stok çekilişleri ve Körfez üretiminde uzun vadeli hasarın sınırlı kalacağı varsayımına dayanıyordu. 7

Bankanın daha sonra savaşın sonucunu modelleyemediğini kabul etmesi, bu fiyat seviyelerinin imkânsız olduğu anlamına gelmez. Ancak nokta tahminin dayandığı varsayımların, geleneksel piyasa girdisi sayılmayan gelişmelere açık olduğunu gösteriyor: Deniz geçişlerinin uzun süre kısıtlı kalması, kritik bir alternatif boru hattının devre dışı kalması veya yeni bir saldırının güvenlik ortamını değiştirmesi gibi.

Petrol riskinde gerçek bir rahatlama neye benzer?

Diplomatik bir başlığın ardından fiyatların düşmesi, fiziksel piyasanın normale döndüğünü tek başına göstermez. Daha ikna edici bir gerileme için şu gelişmelerin birlikte görülmesi gerekir:

• Bölgedeki kritik deniz yollarında sürdürülebilir ve sigortalanabilir taşımacılık;
• Alternatif Suudi güzergâhları dâhil ihracat altyapısının yeniden çalışması;
• Körfez üretimi ve ihracatında toparlanma;
• Ticari stokların yeniden artması;
• Gemileri ve enerji tesislerini hedef alan saldırılarda kalıcı düşüş.

JPMorgan’ın mesajı, petrolün mutlaka yükselmeye devam edeceği değil. Banka, uzayan bir çatışmada petrolün bugünkü seviyelerin altında ortalama fiyatlara yerleşebileceği; savaş sonrası toparlanmada ise daha da düşebileceği senaryoları da ortaya koyuyor. 6 Fakat hangi sonuca hangi yoldan varılacağı belirsiz. Fiziksel akışlar ve güvenlik koşulları istikrar kazanana kadar, enerji piyasasında jeopolitik risk primi yüksek kalmaya ve merkez bankalarını güvenilir bir bitiş tarihi olmayan enflasyon şokuyla baş başa bırakmaya devam edecek. 217