Yapay zekâya erişimden söz sahibi olmaya

Yapay zekâya erişmek neden tek başına yeterli değil?

“From Access to Agency” başlıklı rapor, yapay zekâ kapsayıcılığını insanların internete bağlanması ya da mevcut araçları kullanabilmesiyle sınırlamıyor. Rapora göre Küresel Güney’deki toplulukların, kendi dillerine ve ihtiyaçlarına uygun yapay zekâyı şekillendirecek beceriye, kaynağa ve etkiye de sahip olması gerekiyor.

Raporun yayımlanmasını konu alan haberlere göre yapay zekâ, 2025’te 258,7 milyar dolarlık girişim sermayesi çekti; bu tutar dünya genelindeki girişim yatırımlarının yüzde 61’ine karşılık geliyordu. Buna karşın yapay zekâ yatırımlarının yüzde 1’inden azı sosyal etkiye yöneldi. Bu rakamlar farklı yatırım kategorilerini anlatıyor; aynı fon havuzundaki iki payın doğrudan karşılaştırması olarak okunmamalı. 12

Bir teknolojinin kullanılabilir olması, herkes için aynı ölçüde işe yaradığı anlamına gelmiyor. Raporu aktaran haberde, erken dönem büyük dil modellerinin eğitiminde kullanılan verilerin yüzde 90’ından fazlasının İngilizce kaynaklardan geldiğine ilişkin tahminler aktarılıyor. Haberde verilen bir başka örnekte ise konuşma tanıma sistemlerinin hata oranı İngilizcede yüzde 6’nın altındayken başka bir dilde yüzde 60’ın üzerine çıkıyor. Karşılaştırmada adı verilmeyen dil nedeniyle bu oranlar, tüm sistemler için geçerli evrensel bir ölçümden çok eşitsizliğe işaret eden bir örnek olarak değerlendirilmeli. 2

Bu fark, raporun erişim ile söz sahibi olma arasında yaptığı ayrımı açıklıyor: Erişim, bir aracı kullanabilmek; söz sahibi olmak ise aracın nasıl geliştirileceği ve yönetileceği üzerinde anlamlı bir rol üstlenebilmek demek. Rapora göre yapay zekânın insanların dil ve önceliklerini yansıtması için yerel katılım önemli. 24

Hayırseverliğe biçilen rol

Raporun tanıtımını aktaran haberlere göre öneri, piyasanın ve kamu kurumlarının yeterince desteklemediği alanlarda hayırsever kaynaklardan yararlanılması. Bu yaklaşım, yerel yapay zekâ kapasitesinin geliştirilmesini ve toplulukların yalnızca kullanıcı değil, teknolojinin geliştirilmesi ve yönetişiminde daha etkili aktörler olmasını desteklemeyi kapsıyor. Eldeki haberlerde bu dönüşümün her aşaması için kapsamlı bir finansman planı ya da ayrıntılı öneriler yer almıyor. 12

Buradaki yaklaşım, hayırseverliğin kamu politikalarının veya ticari yatırımların yerini alması gerektiği iddiası değil. Vurgu, bu kaynakların piyasanın tek başına yeterince finanse etmeyebileceği kapasite geliştirme ve sosyal etki çalışmalarına katkı sunabilmesi. 12

BM Genel Kurulu dönemindeki buluşma ve girişimler

Emirates Foundation ve Badr Jafar, Oliver Wyman ile birlikte raporu Birleşmiş Milletler Genel Kurulu döneminde düzenlenen bir buluşmada tanıttı. Hükümet, iş dünyası, hayırseverlik ve teknoloji alanlarından 60’tan fazla liderin katıldığı toplantının odağı, hayırseverliğin Küresel Güney’in yapay zekâyı yalnızca kullanmak yerine şekillendirmesine nasıl katkı sağlayabileceğiydi. Eldeki haberler, ayrıca bir yuvarlak masa toplantısının ayrıntılı gündemini vermiyor. 216

Aynı BM Genel Kurulu dönemi çevresinde duyurulan ayrı bir girişimde 60 imzacı, beş yıllık ortak bir hedefte buluştu: Günümüz yapay zekâ modellerinde yeterince temsil edilmeyen dilleri konuşan tahminen 3,4 milyar kişinin yapay zekâ araçlarını kendi dili ve sesiyle kullanabilmesine katkı sağlamak. Bu hedef, dil erişimindeki açığın ölçeğini gösteriyor; hedefe şimdiden ulaşıldığı anlamına gelmiyor. 32

Emirates Foundation ayrıca Responsible AI Future Foundation ile bir ortaklık duyurdu. Haberlere göre çalışma, ülkelerin kendi dillerine, kültürlerine ve ihtiyaçlarına uygun yapay zekâ kapasitesi geliştirmesine destek olmayı amaçlıyor. Ortaklığın şartları ve elde ettiği sonuçlar hakkında ise mevcut haberlerde ayrıntı bulunmuyor. 34

Temel soru: Yapay zekâyı kim şekillendiriyor?

Raporda öne çıkan yatırım verileri ve dil örnekleri, tartışmayı araçların mevcut olup olmadığı sorusunun ötesine taşıyor: Yapay zekâyı yerel koşullarda faydalı ve hesap verebilir kılmak için kimlerin kaynağı ve karar gücü var? “From Access to Agency”nin yanıtı, yerel kapasiteyi desteklemek ve toplulukların tasarım ile yönetişimdeki rolünü güçlendirmek. 12