BM’den Mercator yerine amaca uygun harita çağrısı

BM Genel Kurulu’nun Afrika öncülüğündeki “Haritayı Düzelt” (Correct the Map) kararı, haritalarda “tek doğru” arayışından çok, amaca uygun projeksiyon kullanımını savunuyor. 4 Eylül’de kabul edilen bağlayıcı olmayan karar, 164 kabul, 1 ret ve 6 çekimser oy aldı; tek ret oyu ABD’den geldi. Karar, ülkelerin ve kıtaların yüzölçümlerini karşılaştırmak amacıyla hazırlanan haritalarda hükümetleri, okulları, uluslararası kuruluşları ve teknoloji şirketlerini Equal Earth veya başka eşit alanlı projeksiyonlara yönelmeye çağırıyor. 437

Bu, Mercator projeksiyonunun yasaklanması ya da dünyada tek bir zorunlu harita standardı getirilmesi anlamına gelmiyor. Kararın temel mesajı daha sınırlı: Haritanın vermek istediği bilgi göreli yüzölçümü ise, bu yüzölçümlerini sistematik olarak bozan bir projeksiyon kullanılmamalı. 37

Tartışmanın merkezinde ne var?

Mercator tipi dünya haritaları, kutuplara yaklaşıldıkça kara parçalarını olduğundan büyük gösterir. Bu nedenle Grönland, birçok Mercator haritasında Afrika’ya yakın büyüklükte algılanabilir. Oysa Afrika’nın yüzölçümü Grönland’ın yaklaşık 14 katıdır. 416

Eşit alanlı projeksiyonlar bu soruna odaklanır: Kara parçalarının birbirine göre yüzölçümü oranlarını korur. Equal Earth’te Afrika, Güney Amerika ve ekvatora yakın diğer bölgeler Mercator’dakine kıyasla orantılı biçimde daha geniş görünür. Bu özellik, ülkelerin ve kıtaların ölçeğini öğretmek veya karşılaştırmalı coğrafi bilgiyi aktarmak için projeksiyonu daha elverişli kılar. 4048

Neden “temsil” meselesi olarak görülüyor?

Girişime, Afrika Birliği’nin desteklediği kampanya kapsamında Togo öncülük etti. Destekleyenler, yaygın harita alışkanlıklarının Afrika’yı kamuoyunun zihninde gerçek ölçeğine göre daha küçük ve çevresel bir konumda gösterdiğini savunuyor. Bu nedenle projeksiyon seçimini yalnızca teknik bir tasarım tercihi değil, eğitim ve kurumların kullandığı görsellerin algıyı nasıl şekillendirdiğiyle ilgili bir mesele olarak değerlendiriyorlar. 43846

Tartışmada geçen bilişsel adalet ve hafızaya yönelik onarım gibi ifadeler, kartografik teknik terimler değil; meselenin siyasi ve kültürel boyutunu anlatan kavramlar. Teknik açıdan doğrulanabilir ilke ise açık: Yüzölçümü karşılaştırması yapacak bir harita, alanı düzenli biçimde çarpıtan bir yöntem kullanmamalı.

Mercator neden tamamen terk edilmiyor?

Küre biçimindeki dünyayı düz bir yüzeye aktaran hiçbir harita, alanı, şekli, mesafeyi ve yönü aynı anda kusursuz koruyamaz. Kartograflar bu özellikler arasında zorunlu tercihler yapar.

Mercator, yerel açıları ve yönleri koruduğu için özellikle denizcilik ve seyrüsefer açısından tarihsel ve teknik önemini sürdürüyor. BM kararı da bu ayrımı gözetiyor: Mercator’u yasaklamak yerine, eğitim ve kamuya dönük kullanımlar için uygun alternatifleri teşvik ediyor. 537

Ortaya çıkan yaklaşım şöyle özetlenebilir:

• Ülkelerin veya kıtaların büyüklüğünü karşılaştırmak için Equal Earth, Eckert IV ya da başka bir eşit alanlı projeksiyon kullanın.
• Yön ve açı özelliklerinin gerekli olduğu seyrüsefer ve uzmanlaşmış coğrafi bilgi uygulamalarında Mercator kullanılabilir.
• Sınırlar, yer adları ve toprakların hukuki statüsü; projeksiyondan bağımsız olarak doğru ele alınması gereken editoryal ve hukuki konulardır.

Girişimi kimler destekledi?

Diplomatik çabayı, Afrika Birliği’nin verdiği yetkiyle Togo yürüttü. Afrika Birliği daha önce “Correct the Map of Africa” girişimini onaylamış ve Mercator’dan Equal Earth gibi alternatiflere geçiş çağrısı yapmıştı. 4647

Taslak, Afrika Birliği üyesi devletlerle birlikte Bahamalar tarafından da ileri taşındı. Haberlerde Fransa ve Birleşik Krallık, nihai kararı destekleyen ülkeler arasında gösterildi. 1639 ABD tek karşı oy kullandı; altı ülke çekimser kaldı. 437

Fransa neden Eckert IV’ü seçti?

Fransa, resmî dünya haritası gösteriminde Mercator’dan uzaklaşarak Equal Earth’e yakın bir eşit alanlı projeksiyon olan Eckert IVü kullanacağını duyurdu. Bunun pratik sonucu, Mercator’un Fransa, ABD ve Rusya gibi yüksek enlemlerdeki ülkeler için yarattığı görsel büyütmenin azalması olacak. 18

Mevcut haberler, Fransa’nın genel gerekçesini —göreli alanların daha isabetli gösterimi— destekliyor. Ancak Eckert IV’ün özellikle Equal Earth yerine seçilmesine ilişkin kesin ve ayrıntılı bir resmî gerekçe ortaya koymuyor. Her iki projeksiyon da karşılaştırmalı yüzölçümünün anlatılmak istendiği durumlarda Mercator’a göre kararın hedefiyle daha uyumlu.

Sınırlar ve işgal altındaki topraklar ayrı bir mesele

Projeksiyonu değiştirmek, siyasi coğrafyaya ilişkin uyuşmazlıkları çözmez. Eşit alanlı bir harita sınırları doğru gösterebilir; fakat yayıncıların uluslararası tanınan sınırlar, ihtilaflı iddialar ve işgal altındaki bölgeler için ayrıca açık politikalar izlemesi gerekir.

Bu ayrım özellikle Ukrayna bakımından önem taşıyor. Bazı harita ürünleri, işgal altındaki Ukrayna topraklarını Rusya’ya ait ya da “tartışmalı” olarak göstermişti. BM, Kırım dahil olmak üzere Ukrayna’nın uluslararası tanınan sınırları içindeki toprak bütünlüğünü teyit ediyor. 1924

Mevcut kaynaklar, Ukrayna’nın “Haritayı Düzelt” kararına ilişkin özel bir müdahalesini doğrulamıyor. Ancak genel sonuç net: Eşit alanlı haritalara yönelmek, egemenlik konularını belirsizleştirmemeli, işgali normalleştirmemeli veya dikkatli sınır atfının yerini almamalı.

Bundan sonra ne olacak?

Karar bağlayıcı değil. Dolayısıyla okul atlasları, devlet siteleri veya dijital taban haritalar kendiliğinden değişmeyecek. Etkisi; harita seçen kurumların ve harita ürünleri geliştiren kuruluşların uygulama kararlarına bağlı olacak. 37

Togo, kampanyayı uluslararası düzeyde ilerletirken; Afrika Birliği Komisyonu ile Togo, üye ülkeler, teknik uzmanlar ve eğitim paydaşlarıyla istişare planlıyor. Bu kapsamda kıta çapında bir çalıştay düzenlenmesi ve eğitim sistemlerinin Equal Earth’e kademeli biçimde uyumuna yönelik bir yol haritası hazırlanması öngörülüyor. 50

Karar ayrıca teknoloji şirketlerini, okulları ve hükümetleri doğrudan anıyor. Bu önemli; çünkü harita projeksiyonları artık yalnızca basılı atlaslarda değil, arama ürünlerinde, veri panolarında, haber grafiklerinde, ders kitaplarında ve dijital harita arayüzlerinde de kullanılıyor. 737

UNESCO ile savunuculuk düzeyinde temas olduğuna dair işaretler bulunsa da, sağlanan kaynaklar belirli bir UNESCO uygulama taahhüdünü veya adı açıklanmış bir teknoloji şirketi geçiş planını doğrulamıyor. 52

Sonuç

Genel Kurul, Mercator’un her kullanımda yanlış olduğunu ilan etmedi. Bunun yerine daha isabetli bir standart benimsedi: Okurun göreli büyüklükleri anlaması gereken durumlarda eşit alanlı projeksiyon kullanın. “Haritayı Düzelt” koalisyonu için bu, hem kartografik bir düzeltme hem de Afrika’nın dünyada en çok tanınan haritalardaki uzun süreli görsel küçültülmesine itiraz niteliği taşıyor. 437