Kişilikle bağlantılı 1.260 DNA varyantı bulundu, ama genetik kişilik testi hâlâ mümkün değil

Kişiliğin genetik bir yönü var; ancak genler kişiliği önceden yazılmış bir senaryo gibi belirlemiyor. Bugüne kadarki en büyük genom çapında çalışmada araştırmacılar, 46 kohorttan ve özelliğe bağlı olarak 1,14 milyona kadar katılımcıdan gelen verileri birleştirdi. Büyük Beş olarak bilinen kişilik boyutlarıyla bağlantılı 1.260 genetik varyant saptandı. Asıl sonuç, DNA’dan kişilik testi çıkarılması değil, genetik etkilerin ne kadar yaygın ve küçük ölçekli olduğunun daha net görülmesi. 230

Araştırma ne buldu?

Çalışma, psikolojide kişiliği özetlemek için yaygın kullanılan beş geniş boyutu inceledi: dışadönüklük, uyumluluk, sorumluluk/özdisiplin, nevrotiklik ve deneyime açıklık. Bu özelliklerin biri veya birkaçıyla ilişkili 1.260 öncü genetik varyant bulundu; bunların 824’ü kişilikle daha önce ilişkilendirilmemişti. 2

Bu sayı, karakteri belirleyen 1.260 ayrı “kişilik geni” bulunduğu anlamına gelmiyor. Kişiliğin genetik yapısı poligenik: Çok sayıda yaygın DNA farklılığı, toplum düzeyinde ortalama olarak çok küçük katkılar sunuyor. Kişilik genomu üzerine derlemeler de genetik etkilerin tek tek etkisi çok küçük, çok geniş sayıda varyanta dağıldığı sonucuna varıyor. 217

Yaygın DNA varyantları kişilik farkının ne kadarını açıklıyor?

Araştırmada yaygın genetik varyantlar, kişilik ölçümlerindeki farklılığın özelliğe göre yaklaşık %4,8 ila %9,3’ünü açıkladı. Anket ve ölçeklerin tipik ölçüm hatası hesaba katıldığında karşılık gelen tahminler %9,3 ila %13,3 aralığındaydı. 2

Bu oranlar, nüfus düzeyindeki örüntüleri anlamak açısından önem taşıyor. Fakat kişilik puanlarındaki farklılıkların büyük kısmı açıklanmadan kalıyor. Çok sayıda varyantın küçük etkilerini bir araya getiren poligenik indeksler, bir grupta mütevazı istatistiksel eğilimleri yakalayabilir; ancak belirli bir kişinin dışadönük, düzenli, kaygıya yatkın ya da yeniliklere açık olup olmadığını güvenilir biçimde söyleyemez. 220

Kardeş ve ikiz analizleri neden önemli?

Genom çapında ilişkilendirme çalışmaları, genlerle birlikte taşınabilen bazı etkenlerden etkilenebilir. Örneğin soy kökeniyle ilgili örüntüler, aile ortamı ve ebeveynlerin özellikleri bu sonuçları karıştırabilir. Bu nedenle ekip, 50.725 kişiye kadar ulaşan aile içi tasarımlarla da analiz yaptı. 2

Kardeşler ya da ikiz çiftleri arasındaki karşılaştırmalar değerlidir; çünkü bu kişiler yetiştikleri aile ortamının önemli bölümünü paylaşırken ebeveynlerinden DNA’nın rastlantısal olarak farklı birleşimlerini alırlar. Bir ilişki aile içinde de sürüyorsa, bunu yalnızca ortak yetişme koşulları veya geniş nüfus yapısıyla açıklamak daha zordur. 32

Çalışmada kişilikle bağlantılı genetik tahminlerin, nüfus düzeyindeki ve aile içindeki analizlerde genel olarak benzer olduğu görüldü. Bu durum, kalıtsal DNA farklılıklarının kişilik farklılıklarına katkıda bulunduğu sonucunu güçlendiriyor. Ancak bu, gözlenen her genetik bağlantının doğrudan nedensel olduğunun kanıtı değildir: Aile içi tasarımlar önemli karıştırıcı etkenleri azaltır, çevrenin rolünü ortadan kaldırmaz ve DNA’nın daha sonraki yaşam sonuçlarına doğrudan yol açtığını göstermez. 3035

Sağlık, eğitim ve kariyer bağlantıları: İlişki, kader değildir

Araştırma, kişilikle ilişkili genetik yapı ile sağlık, davranış, psikiyatrik, sosyal ve ekonomik sonuçlar arasında yaygın genetik korelasyonlar bildirdi. Bu, bazı kişilik özelliklerinin neden iyi oluş ve yaşam rotalarıyla bağlantılı göründüğünü araştırmaya yardımcı olabilir. 1718

Yine de yorum dikkatli yapılmalı. Sağlık, eğitim, kariyer örüntüleri, yaşam süresi, göç ya da COVID-19 salgınının ilk dönemlerindeki enfeksiyon yatkınlığıyla ilgili ilişkiler, “kişilik genlerinin” bu sonuçlara doğrudan neden olduğunu göstermez. Genetik korelasyonların arkasında ortak biyoloji, aile etkileri, sosyal koşullar, eş seçimi, davranışlar ve başka yollar bulunabilir.

Örneğin önceki bir araştırma, bir bağlamda dışadönüklük ile COVID-19’a yatkınlık arasında pozitif bir genetik korelasyon bildirdi; ancak bulgunun tüm bağlamlarda tutarlı olmadığını da vurguladı. 25 Eğitimle ilişkili poligenik puanlar ve ebeveynlerin yaşam süresi arasındaki ilişki de bir bağlantıdır; kişiliğe ilişkin DNA’dan uzun ömre giden doğrudan bir nedensel yolun kanıtı değildir. 39

Bu ayrım özellikle eğitim, iş, gelir veya yaşanılan yer gibi toplumsal olarak şekillenen sonuçlarda önemlidir. Bu alanlar genetik farklılıkların yanı sıra kurumlar, fırsatlar, ilişkiler, tercihler ve yaşam koşulları tarafından da biçimlenir.

Bu çalışma neyi değiştiriyor, neyi değiştirmiyor?

Araştırma, kişiliğin genetik haritasını önemli ölçüde ayrıntılandırıyor. Büyük örneklemi ve aile içi kontrolleri, yaygın kalıtsal DNA farklarının Büyük Beş özelliklerindeki farklılıklara gerçek fakat dağınık bir katkı sunduğu sonucunu daha sağlam hâle getiriyor. 230

Buna karşılık çalışma, DNA profiline bakarak bir kişinin kişiliğini, gelecekteki sağlığını, eğitim düzeyini, mesleki başarısını, nereye taşınacağını veya yaşam süresini okumayı haklı çıkarmaz. Etkiler küçük, kişilik ölçümleri kusursuz değil ve kişilik; biyoloji, yaşantılar, kültür, ilişkiler ve koşulların zaman içindeki etkileşimiyle gelişir. 220

Kısacası genetik, toplumdaki genel örüntüleri açıklamaya yardımcı olabilir. Ancak tek tek insanların kim olduğunu veya kim olacağını güvenilir biçimde söyleyemez.