ICIJ’nin ICBC Sızıntısı: Londra Operasyonları Pekin’in Stratejik Hedeflerine Nasıl Hizmet Etmiş Olabilir?

ICIJ’nin China Capital araştırması, Çin Sanayi ve Ticaret Bankası’nın (ICBC) Londra şubesi ve Birleşik Krallık’taki iştirakinin, Pekin’in küresel stratejisiyle uyumlu öncelikleri desteklemek için kullanıldığı iddiasına dair sıra dışı bir iç görünüm sunuyor. ICIJ ve 23 medya ortağı, 2005-2024 tarihli 4,8 milyon gizli kaydı inceledi. Araştırmanın ana sonucu, her işlemin hukuka aykırı olduğu değil; bazı örneklerde siyasi ve stratejik hedeflerin olağan ticari değerlendirmelerin, yaptırım kontrollerinin ve kara para aklamayı önleme tedbirlerinin önüne geçmiş olabileceği yönünde. 1719

Sızdırılan kayıtlar ne anlatıyor?

ICIJ’ye göre dosyalar; iç raporlar, e-postalar, müşteri kayıtları, şüpheli işlem günlükleri, toplantı tutanakları ve bankanın Komünist Parti komitesine ait talimatları içeriyor. Bu belgeler, ICBC’nin Londra operasyonlarını; yaptırım uygulanan Rus ve Belaruslu iş insanlarıyla bağlantılı şirketler, kamuoyunda yolsuzlukla suçlanan otokratlar, ağır borç yükü altındaki devletler ve Çin siyasi yapılanmasıyla bağlantılı kişi ve kuruluşlar için bir finansman merkezi olarak tasvir ediyor. 117

ICIJ, Pekin merkezinin zaman zaman yurt dışındaki banka yöneticilerine, çoğunluk hissedarı olan Çin devletinin açık siyasi amaçları doğrultusunda hareket etmeleri yönünde talimat verdiğini bildirdi. Bu amaçlar; ittifakların güçlendirilmesi, doğal kaynaklara erişimin güvenceye alınması ve iletişim, enerji ile ulaştırma altyapılarındaki etkinin genişletilmesi olarak sıralanıyor. 2

Araştırmaya göre banka çalışanları, bu öncelikleri ilerletirken kimi durumlarda kurum içi yaptırım ve kara para aklamayı önleme kurallarını ihlal etti ya da bu kuralları esnetti. Bu, yönetişim ve risk yönetimine ilişkin ciddi bir iddiadır; tek başına, her müşteri ilişkisinin, kredinin veya para transferinin belirli bir yasayı ihlal ettiğini göstermez. 1819

Nornickel, Rusya ve nikelin stratejik önemi

Araştırmanın en dikkat çekici örneklerinden biri, Kremlin’e yakın oligarkların kısmen kontrol ettiği Rus madencilik şirketi Nornickel ile ilgili. ICIJ’nin haberine göre ICBC Londra ve diğer yurt dışı birimleri, Birleşik Krallık ile ABD’nin Rus nikelinin ithalatını yasakladığı dönemde, 2024’te şirkete yuan cinsinden kredi ve başka finansal hizmetler sunmayı değerlendirdi. 1316

ICIJ’nin incelediği kayıtlara göre ICBC, Rusya’nın Ukrayna’yı tam kapsamlı işgalinden sonra Rusya’daki faaliyetlerini büyüttü. Bankanın Rusya’daki brüt gelirinin 2022’den 2023’e iki kattan fazla arttığı ve 2024’te bu pazardan yaklaşık 370 milyon dolar gelir elde ettiği bildirildi. 2

Bu ilişkinin stratejik görülmesinin nedeni, nikelin elektrikli araç ve batarya tedarik zincirinin bazı bölümlerinde kritik bir girdi olması. Daha geniş kaygı ise Batılı düzenleyicilerin gözetimindeki bir bankanın, Batı hükümetleri Rusya’nın savaş ekonomisiyle bağlantılı ticareti sınırlamaya çalışırken yüksek riskli Rus çıkarlarıyla ticari ilişkilerin sürmesine katkı sunabilmesi. 24

Huawei transferi: Olağan kontrollerin önüne geçen aciliyet iddiası

ICIJ’nin ayrı bir haberine göre ICBC Londra, ABD’nin Huawei hakkında dolandırıcılık ve İran yaptırımlarını ihlal suçlamaları içeren 2019 tarihli iddianamesini açıklamasından kısa süre sonra, Huawei’ye ait olduğu belirtilen 1,3 milyar dolarlık “acil nakdi” Londra’dan Shenzhen’e aktardı. 11

ICIJ, bu işlemi stratejik öneme sahip bir Çinli müşteri için yürütülen acil bir operasyon olarak nitelendiriyor ve çalışanların olağan kurum içi prosedürleri devre dışı bıraktığını bildiriyor. Transferin kendisi mutlaka yasa dışı değildi; ancak olay, siyasi bakımdan önemli bir şirkete destek gerektiğinde rutin kontrol süreçlerinin ne kadar hızlı kenara bırakılabildiğine dair bir örnek olarak sunuluyor. 911

ICBC ve Huawei, ICIJ’nin bu habere ilişkin tekrarlanan yorum taleplerine yanıt vermedi. 11

“Çin gerekçesi” ile kredi vermek ne anlama geliyor?

Kayıtlar, ICBC’nin Avustralya’daki madencilik, kaynak ve altyapı şirketlerine, yalnızca ticari açıdan bakıldığında sınırlı getirili hatta zarara yol açabilecek krediler verdiğini öne sürüyor. ICIJ’ye göre amaç, Çin’in kaynaklara erişimini ve daha geniş siyasi hedeflerini destekleyebilecek uzun vadeli ilişkileri derinleştirmekti. 3

ICIJ ayrıca, uyum biriminden gelen itirazlara rağmen Azerbaycan devlet petrol şirketi Socar’a yaklaşık 90 milyon dolar kredi verildiğini bildirdi. Bu örnekler, araştırmanın “Çin gerekçesi” diye tanımladığı yaklaşımı açıklıyor: Krediler yalnızca beklenen finansal getiriyle değil, kaynaklara erişim, Kuşak ve Yol altyapı bağları ve stratejik sektörlerin geliştirilmesi gibi politika hedefleriyle de gerekçelendirilebiliyor. 24

Elbette stratejik saiklerle verilen her kredi usulsüz değildir. Uyum açısından risk, siyasi gerekçenin müşteri riskinin bağımsız değerlendirilmesini, yaptırım maruziyeti incelemesini veya kara para aklamayı önleme kontrollerini zayıflatması hâlinde doğar.

“Yüksek mali suç riski taşıyan müşterileri çıkarmaya çok az istek vardı”

Bankanın kara para aklama bildirim sorumlusu, 2019 tarihli bir iç notta, “yüksek mali suç riski taşıyan işleri sonlandırmaya çok az istek” bulunduğunu yazdı. 16

Bankacılıkta offboarding, müşteri ilişkisini sonlandırmak anlamına gelir. Bu ifade, çalışanların yüksek mali suç riski taşıdığı düşünülen müşterilerle bağları kesme konusunda kurum içinde sınırlı bir istek gördüğüne işaret ediyor. China Capital bağlamında bu durum, stratejik açıdan önemli ilişkileri elde tutmanın, riski azaltmak için müşteri ilişkisinden çıkmanın önüne geçmiş olabileceği yönünde bir yönetişim gerilimi yaratıyor. 216

Düzenleyici endişeler ve bulguların sınırı

ICIJ, ICBC’ye bağlı kuruluşların çeşitli ülkelerde yaptırım veya düzenleyici incelemelerle karşılaştığını bildirdi. Araştırmada, ABD, Kanada ve Lüksemburg’daki birimlere mali suç kontrollerindeki eksiklikler — yaptırımların aşılmasını önlemeye yönelik tedbirler de dahil — nedeniyle verilen para cezalarına ve başka ülkelerde düzenleyicilerin dile getirdiği ek kaygılara atıf yapılıyor. 24

Bu geçmiş, sızdırılan kayıtlardaki kontrol zafiyeti iddiaları için önemli bir bağlam sağlıyor. Yine de bunları, araştırmada geçen her işlem için toplu bir hukuki hüküm gibi görmek doğru olmaz. Bir banka birimine yönelik düzenleyici işlem, iç uyum uyarısı ve sızdırılmış belgelerdeki iddia; farklı nitelikte kanıtlardır.

Çin’in yanıtı ve araştırmanın asıl önemi

Çinli yetkililer, Çin’in yurt dışı finansmanının siyasi amaçlarla yürütüldüğü veya şeffaf olmadığı yönündeki genel çerçeveyi reddetti. Çin’in Zambiya Büyükelçiliği, ICIJ’ye yaptığı açıklamada Çin’in yurt dışı finansmanının piyasa kurallarına ve uluslararası normlara uyduğunu, siyasi çıkar peşinde olmadığını belirtti. 5

Buna karşılık ICIJ’nin haberciliği ve görüştüğü uzmanlar, devlet kontrolündeki bir bankanın; kredi ve bankacılık ilişkilerini diplomatik ittifakları, kaynak erişimini ve stratejik altyapıdaki etkisini güçlendirmek için kullanan bir finansal devlet aracı gibi işleyebileceği sonucuna varıyor. 217

Bu nedenle araştırmanın önemi tek bir krediye veya transfer işlemine indirgenmiyor. Küresel ölçekte faaliyet gösteren, çoğunluk hissesi devlete ait bir bankanın ticari kararları ulusal stratejik hedeflerle kesiştiğinde, geleneksel uyum mekanizmaları ve ev sahibi ülke denetimi siyasi baskıdan gerçekten bağımsız kalabilir mi? Sızdırılan kayıtlar, her vakada hukuka aykırılığı kanıtlamasa da bu sorunun göz ardı edilmesini zorlaştırıyor.