İran’ın Körfez Uyarısı, ABD-İran Çatışmasının Yeni Cephesini Ortaya Çıkardı

İran’ın, ABD’nin “ekonomik savaşına” katılan ülkelerin düşman kabul edileceğini açıklaması, çatışmanın yeni bir aşamaya geçtiğini gösterdi. Gerilimin merkezinde artık yalnızca Washington ile Tahran arasındaki askeri mücadele değil; İran’ın kalan ticaret kanallarını kimlerin açık tutacağı, hangi ülkelerin ABD’nin izolasyon politikasını uygulayacağı ve Tahran’ın bu iş birliğini ne kadar pahalı hale getirebileceği de var.

Washington, İran’la ticareti riskli hale getiriyor

ABD Başkanı Donald Trump, İran’la iş yapan ülkelere “çok büyük ekonomik sonuçlar” uygulanacağını söyledi. Hazine Bakanı Scott Bessent ise Tahran üzerindeki baskıyı artırmak ve yeni büyük askeri operasyonlara duyulan ihtiyacı azaltmak amacıyla “tarihin en sert yaptırımları” olarak nitelediği önlemleri duyurdu. 12

Bu strateji yalnızca İran’a doğrudan yaptırım uygulanmasına dayanmıyor. Washington aynı zamanda İran’la ticareti sürdürebilecek bankaları, şirketleri, denizcilik kuruluşlarını ve hükümetleri de baskı altına almayı hedefliyor. Yönetim, İran bağlantılı kişi, şirket ve gemilerle iş yapan finans kuruluşlarına ve diğer kurumlara ikincil yaptırımlar uygulanmasını gündeme getirdi. 6

Tahran açısından bunun anlamı açık: Komşu ülkelerin tarafsız kalması giderek zorlaşabilir. İran’ın tehdidi, yeni kısıtlamalar ticari ilişkilerinin daha büyük bölümünü kesmeden önce Washington’la iş birliğinin maliyetini yükseltme girişimi olarak okunabilir.

BAE kararı, askeri gerilimin ekonomik sonucunu gösterdi

Birleşik Arap Emirlikleri, Tahran’dan gelen füze tehdidi ve bölgedeki yeni tırmanışı gerekçe göstererek İran’la ticareti, ticari alışverişi ve finansal işlemleri ikinci bir duyuruya kadar askıya aldı. 3

Bu karar, çatışmanın merkezindeki kısır döngüyü ortaya koyuyor. İran’ın askeri baskısı, komşu ülkeleri Tahran’dan uzaklaşmaya itebiliyor. Bu ekonomik uzaklaşma ise Washington’un oluşturmaya çalıştığı izolasyonu güçlendiriyor. Böylece İran, ihtiyaç duyduğu ticari ortakları tehdit etmeye yöneldikçe kendi ekonomik yalnızlığını hızlandırma riskiyle karşı karşıya kalıyor.

Dolayısıyla uyarı, hem güç hem de kırılganlık mesajı taşıyor. İran hâlâ bölgesel çıkarları ve deniz taşımacılığını tehdit edebilecek araçlara sahip. Ancak bu araçları kullanmak, ticaret ve finans kanallarına erişimini daha hızlı kaybetmesine yol açabilir.

Ekonomik baskı, Tahran’ın stratejisini şekillendiriyor

İranlı yetkililerin açıklamaları, savaş ve ablukanın ülke içinde ciddi bir baskı yarattığını kabul ediyor. Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan hükümetin mali kısıtlarla karşı karşıya olduğunu söylerken Meclis Başkanı Muhammed Bakır Galibaf, halk açken ve ekonomide dolaşım, büyüme ile yerli üretim bulunmazken askeri gücün fazla anlam taşımayacağını belirtti. 2125

Savaş Araştırmaları Enstitüsü’nün değerlendirmesi de ekonomi yönetiminden sorumlu yetkililerle tavizlere direnen isimler arasındaki ayrışmanın büyüdüğünü aktardı. Ekonomi üzerinde çalışan yetkililerin, baskının ağırlaşmasının rejim istikrarını tehdit edebileceği uyarısında bulunduğu ve maliyeti düşürmek için savaşın sona ermesini savunduğu belirtildi. 23

Bu tablo, Tahran’ın iki yönlü mesajını açıklamaya yardımcı oluyor. İran bir yandan ABD kampanyasını destekleyen ülkeleri misillemeyle tehdit ediyor, diğer yandan müzakere kapısını tamamen kapatmıyor. Tehditler, İran’ın sınırsız ekonomik baskıyı kaldırabileceğini göstermiyor; aksine, ekonomik seçenekleri daha da daralmadan önce pazarlık gücünü artırma çabası olabilir.

Çin, ABD’nin baskısını sınırlıyor ama etkisizleştirmiyor

Çin, İran petrolü için en önemli potansiyel çıkış noktası. Reuters’ın Kpler verilerine dayandırdığı habere göre Çin, İran’ın deniz yoluyla ihraç ettiği petrolün yüzde 80’inden fazlasını satın alıyor. Pekin ise yaptırım ve baskının anlaşmazlığı çözmeyeceğini savunuyor. 17

Bununla birlikte Çin’in ABD kampanyasına resmen katılmaması, İran petrolünün önceki seviyelerde ihraç edilebileceği anlamına gelmiyor. Ticaret kaynakları, ABD ablukasının Tahran’ın sevkiyatlarını kısıtlamasıyla Çinli alıcılara sunulan İran ham petrolünün azaldığını ve fiyatların yükseldiğini bildirdi. 19

Bu ayrım önemli. Çin, ABD yaptırım kampanyasına resmen katılmayı reddedebilir; ancak deniz taşımacılığı kısıtlamaları, finansal riskler ve yaptırım tehdidi, İran petrolünün alıcılara ulaşan miktarını yine de azaltabilir. Böylece uluslararası alanda tam bir mutabakat oluşmasa bile İran’ın başlıca döviz kaynağı üzerindeki baskı artar. 19

Uyarı neden kritik?

Diplomatik girişimler ilerleme sağlayamazken Washington yeni ekonomik önlemler hazırlıyor, İran ise sert bir karşılık tehdidinde bulunuyor. 522 Bu nedenle mücadele giderek ekonomik hayatta kalma, deniz erişimi ve üçüncü ülkelerin hangi tarafa yaklaşacağı üzerine kuruluyor.

İran’ın komşularına mesajı bu açıdan yalnızca yaptırımlara karşı bir uyarı değildi. Tahran, ABD’nin baskı kampanyasına katılmayı düşmanlık eylemi sayacağını ilan etti. Ancak bu mesaj, İran için temel riski de açığa çıkardı: Bölgesel ticaret ortaklarına yönelik misilleme, Tahran’ın korktuğu ekonomik izolasyonu daha da hızlandırabilir.

Önümüzdeki dönemin belirleyici sorusu yalnızca yaptırımların İran’a ne kadar zarar vereceği değil. Baskı ve karşı baskı yeni bir diplomatik açılım doğurabilecek mi, yoksa her yeni kısıtlama ticaret, deniz taşımacılığı veya komşu ülkelere yönelik yeni bir tehdidi tetikleyen bölgesel bir döngüye mi dönüşecek?