IAEA, Esad Dönemindeki Gizli Suriye Nükleer Programını Doğruladı

Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA), Beşşar Esad dönemindeki Suriye’nin beyan edilmemiş nükleer faaliyetlerine ilişkin yıllardır süren güvence denetimi sorularını çözdüğünü açıkladı. Dosyanın merkezinde, İsrail’in Eylül 2007’deki hava saldırısında imha ettiği Deyrizor’daki inşaat hâlindeki reaktör bulunuyor. IAEA Genel Direktörü Rafael Grossi, reaktörün yapısının nükleer silahlarda kullanılabilecek fisil malzemeyi hızlı biçimde üretebilecek nitelikte olduğunu söyledi. Bununla birlikte bu değerlendirme, Suriye’nin nükleer bomba yaptığı veya sahip olduğu anlamına gelmiyor. 151

IAEA neyi tespit etti?

Ajansa göre eski Suriye makamları, Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması (NPT) kapsamındaki güvence denetimi anlaşması uyarınca bildirmek zorunda oldukları nükleer malzemeleri, tesisleri ve faaliyetleri bildirmedi. Beyan edilmeyen çalışmalar şunları kapsıyordu:

• Deyrizor’da inşa hâlindeki nükleer reaktör;
• reaktör yakıtının üretildiği bir yakıt imalat tesisi;
• nükleer yakıt, uranyum artıkları ve atıkların depolandığı bir yer. 71

Bu bulgu önemli; çünkü fisil malzeme üretiminde verimli olacak şekilde tasarlanan bir reaktör, silah programları açısından anlam taşıyabilir. Ancak Grossi’nin açıklaması reaktörün potansiyel kapasitesine ilişkin: Suriye’nin silah yapımında kullanılabilir nükleer malzeme ürettiği ya da bir silah monte ettiği yönünde bir tespit değil. 15

Reaktör tamamlanmadan vuruldu

İsrail, Deyrizor tesisini reaktörün tamamlanmaya yaklaştığı Eylül 2007’de vurdu. IAEA, bombalanan alanın inşa hâlindeki bir reaktör olduğu yönündeki önceki tespitini yeniden doğruladı. 151

Yeni bulgular, uzun süre sonuçlandırılamayan dosyaya daha geniş bir çerçeve kazandırdı: Reaktör tek başına yürütülen bir proje değildi; beyan edilmemiş yakıt üretimi ve depolama faaliyetleriyle bağlantılıydı. 712

Yaklaşık 73 ton beyan edilmemiş doğal uranyum doğrulandı

Yenilenen soruşturmanın en dikkat çekici sonucu, daha önce açıklanmamış bir noktada yaklaşık 73 metrik ton doğal uranyum metalinin doğrulanması oldu. Haberlerde, bunun yaklaşık 55 tonunun yakıt çubukları biçiminde olduğu belirtildi. 12

Doğal uranyum, silah sınıfı uranyumla aynı şey değildir. Buna rağmen denetime tabi bir nükleer malzemedir ve bildirilmemiş olması güvence denetimi açısından ihlal niteliği taşıyordu. IAEA, malzemenin muhafaza, gözetim ve rutin güvence düzenlemeleri altına alındığını bildirdi. 12

Soruşturma neden şimdi ilerledi?

Esad sonrası Suriye yönetiminin IAEA’ya ek bilgi vermesi ve erişim sağlaması, incelemenin ilerlemesini mümkün kıldı. Müfettişler 2008’den bu yana ilk kez Deyrizor’a döndü, Suriye makamlarıyla eşgüdüm içinde yürütülen kazı faaliyetlerini gözlemledi ve beyan edilmemiş bir yerde doğal uranyum metalini doğruladı. 103

Ajans, gerekli bilgi ve erişimin sağlanması sayesinde daha önce Yönetim Kurulu’na bildirilen açık güvence denetimi meselelerini açıklığa kavuşturup çözebildiğini belirtti. 1

Dosya çözülse de uluslararası denetim sürüyor

Açık güvence denetimi sorularının çözülmesi, bulunan malzemenin uluslararası gözetimden çıktığı anlamına gelmiyor. IAEA’nın öncelikli görevi, beyan edilmemiş uranyumu doğrulamak, kayda geçirmek ve güvence düzenlemeleri kapsamında izlemek. 13

Ortaya çıkan temel sonuç şu: IAEA, Esad dönemindeki Suriye’nin reaktör projesini ve buna bağlı nükleer faaliyetleri öngörüldüğü şekilde bildirmediğini tespit etti. Buna karşın kamuya açıklanan bulgular, Suriye’nin nükleer silah ürettiğini göstermiyor; programın geçmişine ilişkin her sorunun da kamuoyu önünde tamamen yanıtlandığını ortaya koymuyor. 151