Lagarde’den Avrupa’ya yapay zekâ uyarısı: “Avrupa’da başlayın, Avrupa’da büyüyün”

Christine Lagarde’ın mesajı hem bir uyarı hem de politika reçetesi niteliğinde: Avrupa, ilk dijital devrimde yaşananları yapay zekâ çağında tekrarlamamalı. Avrupa Merkez Bankası (ECB) Başkanı, bilgi ve iletişim teknolojilerinin ticarî değerinin önemli bölümünün Avrupa dışında toplandığını hatırlatarak yapay zekâyı “ikinci dijital devrim” olarak tanımladı. Bu dönüşümün de kaçırılması hâlinde Avrupa’nın verimlilik, yenilikçilik ve stratejik etkisi bakımından daha da zayıflayabileceğini söyledi.

Tablo tamamen karamsar değil. Avrupa şirketleri yapay zekâya yatırım yapmaya başladı. Ancak Lagarde’a göre asıl risk, Avrupa’nın parçalı iç pazarı ve sermaye piyasalarının bu yatırımların ekonominin geneline yayılmasını ve küresel ölçekte rekabet edebilen şirketlere dönüşmesini engellemesi.

Avrupa yapay zekâya yatırım yapıyor; fakat yatırım yalnızca ilk adım

Lagarde’ın aktardığı anket verilerine göre avro bölgesindeki şirketler, 2026’da toplam yatırımlarının ortalama yaklaşık %9’unu yapay zekâya ayırmayı bekliyor. Bu oran, şirketlerin teknolojiye yönelik ilgisinin güçlü olduğuna işaret ediyor; ancak Avrupa’nın yapay zekâ yarışını kazandığı anlamına gelmiyor.

ECB’nin diğer verileri de benimsemenin hızlandığını gösteriyor. Yapay zekâ kullandığını belirten çalışanların oranı 2024’te %26’dan 2025’te %40’a yükseldi. Lagarde, başka bir konuşmasında dijital hizmet sağlayıcılarının şirketler yapay zekâ araçlarını kullanmaya başladıkça çift haneli büyüme bildirdiğini, yapay zekâyı uygulamaya alan şirketlerde ise ortalama verimlilik artışının yaklaşık %4 olduğunu söyledi.

Bu nedenle temel soru yalnızca Avrupa şirketlerinin yapay zekâ araçlarını satın alıp almayacağı değil. Asıl mesele, şirketlerin bu araçları verimli biçimde kullanıp kullanamayacağı, büyümeyi finanse edip edemeyeceği ve başka bir ülkeye taşınmak zorunda kalmadan sınır ötesinde genişleyip genişleyemeyeceği.

İki temel engel: parçalı pazar ve parçalı sermaye

Lagarde birbiriyle bağlantılı iki ana sorun belirledi.

İlk sorun, Tek Pazar’ın özellikle dijital teknolojiler bakımından yeterince bütünleşmemiş olması. Farklı ülkelerin kuralları, hukuk sistemleri ve idarî şartları, bir dijital hizmetin Avrupa Birliği genelinde sunulmasını zorlaştırabiliyor. Bir şirket, tek bir büyük ulusal pazarda faaliyet göstermek yerine her ülke için farklı bir işleyiş kurmak zorunda kalabiliyor.

İkinci sorun ise Avrupa sermaye piyasalarının parçalı yapısı. Bu durum, yenilikçi şirketlerin başlangıç aşamasını geride bırakıp daha büyük girişim sermayesi, büyüme sermayesi veya özkaynak finansmanına ihtiyaç duyduğu dönemde ulaşabileceği risk sermayesini sınırlıyor.

Bu iki sorun bir araya geldiğinde şirketlerin ölçek büyütme süreci zorlaşıyor. Avrupa’da umut vadeden bir girişim; sınır ötesi büyüme, geç aşama finansmanı veya Avrupa’da verimli bir halka arz konusunda güçlük yaşayabiliyor. Böylece yenilik Avrupa’da doğsa bile şirketin ve oluşturduğu ekonomik değerin yeterince büyük bölümü kıta içinde kalamayabiliyor.

Bununla birlikte, Lagarde’ın sözleriyle ilgili mevcut kaynaklarda şirketlerin taşınma oranlarına veya finansman açığının kesin büyüklüğüne ilişkin doğrulanmış bir nicel karşılaştırma yer almıyor. Bu nedenle dezavantajın boyutunu kesin rakamlarla ifade etmek mümkün değil; ancak politika kaygısı açık: Avrupa yenilik üretebilirken, bu yenilikten doğan şirketleri küresel ölçekte büyütmekte zorlanabilir.

Avrupa’nın büyüme modeli neden baskı altında?

Lagarde, yapay zekâ tartışmasını Avrupa ekonomisine ilişkin daha geniş bir değerlendirme içine yerleştirdi. Ona göre savaş sonrası büyüme modeli, birbirini destekleyen temellere dayanıyordu; ancak bu temeller zayıflıyor. Artan ticaret kısıtlamaları, görece yüksek enerji maliyetleri ve sanayi rekabetinde daha güçlü hâle gelen Çin, Avrupa’nın eski büyüme düzeni üzerinde baskı oluşturuyor.

Bu nedenle yapay zekâ yalnızca teknoloji sektörünü ilgilendiren bir konu değil. Avrupa şirketleri bu teknolojiyi imalat, hizmetler ve araştırma alanlarında verimli biçimde kullanabilirse, verimliliği destekleyebilir ve geleneksel ihracata dayalı modelin daha az güvenilir hâle gelmesinin etkilerini kısmen dengeleyebilir. ECB de yapay zekâ gibi maddi olmayan yatırımlara yönelişin, belirsizlik döneminde avro bölgesi ekonomisi için bir tampon işlevi görebileceğini belirtti.

Lagarde’ın iddiası, yapay zekânın Avrupa’nın bütün ekonomik sorunlarını tek başına çözeceği değil. Mesajı daha sınırlı ve pratik: Avrupa’nın büyümesini destekleyen dış koşullar daha az güvenilir hâle gelirken ölçek, verimlilik ve yerli kapasite giderek daha önemli oluyor.

İç talep Avrupa’ya nefes aldırıyor

Zorlu dış koşullara rağmen Lagarde, iç talebi avro bölgesi için önemli bir dayanıklılık kaynağı olarak gösterdi. Son dönemdeki büyümenin, karşı karşıya olunan baskılara kıyasla daha dirençli seyrettiğine dikkat çekti.

Bu dayanıklılık, Avrupa şirketlerine yapay zekâyı uygulayabilecekleri geniş bir müşteri tabanı sunuyor. Ancak büyük bir nüfusun varlığı, kendiliğinden tek bir pazar anlamına gelmiyor. İç talebin Avrupa ölçeğinde şirket büyüklüğüne dönüşebilmesi için ortak kurallar, erişilebilir finansman ve sınır ötesi faaliyetlerde daha az bürokratik sürtünme gerekiyor.

“Avrupa’da başlayın, Avrupa’da büyüyün” planı

Lagarde’ın politika önerileri, Avrupa’nın mevcut büyüklüğünü gerçek bir ortak pazar ölçeğine dönüştürmeye odaklanıyor.

1. Dijital hizmetler için Tek Pazar’ı derinleştirmek

İlk adım, özellikle dijital sektörlerde sınır ötesi faaliyetleri zorlaştıran hukukî ve idarî engelleri azaltmak. Amaç, bir şirketin her ulusal pazar için iş modelini baştan kurmak zorunda kalmadan Avrupa genelinde ürün geliştirip satabilmesi.

2. İsteğe bağlı “EU Inc.” şirket statüsü oluşturmak

Lagarde, standartlaştırılmış ve isteğe bağlı bir Avrupa şirket hukukî statüsünü savundu. Kamuoyunda genellikle “EU Inc.” olarak anılan bu model, şirketlere farklı ulusal düzenlemeler arasında seçim yapmak yerine daha ortak ve yeknesak bir Avrupa rejimi altında kurulup faaliyet gösterme seçeneği sunacak.

Önerinin amacı, yenilikçi şirketlerin “Avrupa’da başlayıp Avrupa’da büyümesini” kolaylaştırmak: şirket Avrupa’da kurulacak, birlik genelindeki müşterilere hizmet verecek ve büyüdükçe merkezini Avrupa’da tutabilecek.

3. Sermaye piyasaları entegrasyonunu tamamlamak

Üçüncü unsur, Avrupa sermaye piyasalarının daha fazla bütünleştirilmesi. Daha bağlantılı piyasalar, AB’nin farklı bölgelerindeki tasarrufların özkaynak yatırımlarına, girişim sermayesine ve büyüme potansiyeli taşıyan şirketlerin ileri aşama finansmanına yönelmesini kolaylaştırabilir.

Yapay zekâ şirketleri için bu finansman kritik önem taşıyor. Ürün geliştirmek, uzman personel istihdam etmek, altyapı kurmak ve uluslararası ölçekte büyümek, ilk girişim sermayesi turunun çok ötesinde kaynak gerektiriyor.

Avrupa hisse senetleri için çelişkili tablo

Lagarde’ın uyarısı, küresel piyasalarda yapay zekâ kaynaklı teknoloji rallisinin dot-com dönemini hatırlatan değerlemelere ulaşmasıyla aynı dönemde geldi. Bu durum, yatırımcı heyecanının ileride sert bir düzeltmeye dönüşüp dönüşmeyeceği sorusunu gündeme getiriyor.

Aynı zamanda Avrupa’nın piyasa yapısı, yüksek büyüme potansiyeline sahip teknoloji şirketlerini finanse etme ve kıta içinde tutma bakımından daha zayıf bir konumda. Bu, iki yönlü bir zorluk yaratıyor: Avrupa hem yapay zekâ fırsatından daha fazla pay almalı hem de yüksek değerlemelerin tek başına kalıcı ekonomik değer kanıtı olduğu varsayımına kapılmamalı.

Sonuç: Sorun yatırım eksikliğinden çok ölçek eksikliği

Lagarde’ın değerlendirmesine göre Avrupa’nın yapay zekâ sorunu ne şirketlerin ilgisizliği ne de yatırım eksikliği. Sorun, büyük fakat bölünmüş bir pazarı gerçek bir ölçeğe dönüştürememek.

Veriler, yapay zekâ kullanımının hızla arttığını ve yatırımların kayda değer seviyelere ulaştığını gösteriyor. Avro bölgesindeki şirketlerin 2026’da toplam yatırımlarının yaklaşık %9’unu yapay zekâya ayırmayı beklemesi bunun en net göstergelerinden biri. Ancak Tek Pazar’daki engeller azaltılmaz, sermaye piyasaları daha iyi bütünleştirilmez ve “EU Inc.” gibi sınır ötesi şirketleşmeyi kolaylaştıracak bir çerçeve oluşturulmazsa, Avrupa’daki yenilikçiler buluş ile büyüme arasındaki aşamada zorlanmaya devam edebilir.

Lagarde’ın vardığı sonuç bu yüzden yalnızca teknolojik değil, kurumsal bir çağrı da içeriyor: Avrupa, ikinci dijital devrimin değerini başka bölgelere kaptırmadan önce şirketlerin Avrupa’da başlamasını, Avrupa’da finansman bulmasını ve Avrupa’da ölçek kazanmasını kolaylaştırmalı.