Andros Batığı, Antik Ege Ticaretinin İzlerini Deniz Tabanında Koruyor

Andros açıklarında özel bir kişinin yaptığı ihbarın ardından harekete geçen Yunan sualtı arkeologları, dikkat çekici ölçüde korunmuş bir ticaret gemisi batığına ulaştı. Kiklad Adaları’ndaki Andros’un açıklarında, deniz yüzeyinin 39–44 metre (128–144 fit) altında bulunan alanda, MÖ 5. yüzyılın sonları ile MÖ 4. yüzyılın başlarına tarihlenen yaklaşık 600–650 sivri dipli ticari amfora tespit edildi. 45

Buluntunun önemi, geminin hikâyesinin şimdiden çözülmüş olmasından değil, alışılmadık derecede büyük ve farklı üretim geleneklerini bir arada barındıran yükünden kaynaklanıyor. Amforalar, Geç Klasik dönemde Ege’de malların nasıl taşındığına dair nadir ipuçları sunuyor. Buna karşın geminin ana limanı, varış noktası, batış tarihi ve yükün tamamının nereden toplandığı henüz bilinmiyor.

Andros açıklarında ne bulundu?

Deniz tabanına yayılmış kargonun büyük bölümünü, dökme malları deniz yoluyla taşımak için kullanılan ticari taşıma amforaları oluşturuyor. Arkeologlar en az üç farklı tür belirledi:

• Mende amforaları: Kuzey Ege’de, Halkidiki’deki Kassandra Yarımadası’nda bulunan Mende kentiyle ilişkilendiriliyor. Mende, antik dönemde şarap üretimi ve ihracatıyla tanınan merkezlerden biriydi.
• Peparethos amforaları: Antik adı Peparethos olan ve bugün Skopelos olarak bilinen Aegean adasıyla bağlantılı. Ada, antik çağda şarap üreten merkezlerden biri olarak biliniyordu.
• Solokha 2 amforaları: Boğazlar ve Karadeniz’e uzanan ticaret ağlarında görülen tanımlı bir tipolojik grup. Bununla birlikte, bu türün kesin üretim merkezi hâlâ tartışmalı. 145

Farklı üretim merkezlerine ait kapların aynı kargoda bulunması, tüccarın malları çeşitli limanlarda toplamış olabileceğini, yükün bir dağıtım merkezinde birleştirilmiş olabileceğini ya da daha geniş kapsamlı bir ticaret operasyonunun parçası olduğunu düşündürüyor. Ancak bu, geminin rotasının kesin olarak yeniden oluşturulduğu anlamına gelmiyor. Amfora biçimleri üretim gelenekleri hakkında ipucu verebilir; her kabın nerede yüklendiğini veya geminin nereye gittiğini tek başına kanıtlayamaz. 45

Amforaların içinde şarap mı vardı?

Mende ve Peparethos şarap üretimi ve deniz yoluyla ihracatla ilişkilendirildiği için kapların en azından bir bölümünde şarap bulunması olası. Ancak Andros’taki amforaların gerçek içeriği henüz doğrulanmadı. Kesin sonuç için kalıntı incelemeleri ve fizikokimyasal analizler gerekiyor. 133

Bu ayrım önemli: Kapların biçimi ve üretim geleneği, bazı amforaların nerede yapılmış olabileceğini gösterebilir; fakat içlerine hangi ürünün konduğunu otomatik olarak açıklamaz. Araştırmacılar ayrıca geminin ana limanını, seyir yönünü, nihai varış yerini ve tüm kargonun kesin kökenini de belirlemiş değil.

Batıktan başka hangi parçalar çıkarıldı?

İnceleme sırasında bir kurşun çapa sereninin parçası ile geminin balastı olarak kullanılmış olabilecek bir grup taş kayda geçirildi. Bu buluntular, geminin donanımı ve işletilme biçimi hakkında araştırmacılara yardımcı olabilir. Ancak mevcut kalıntılar, geminin tüm tasarımını veya seyrüsefer sistemini yeniden kurmak için yeterli değil. 14

Ekip, alandaki bütün kargoyu çıkarmak yerine, belirlenen her amfora türünü temsil eden birer örneği seçerek inceleme için aldı. Bu örneklerin biçim, hamur yapısı ve kimyasal özelliklerinin karşılaştırılması, üretim bölgelerinin ve farklı kargo grupları arasındaki ilişkinin daha iyi anlaşılmasını sağlayabilir. 435

Batık nasıl bulundu?

Batık, özel bir kişinin yetkililere yaptığı ihbarın ardından gündeme geldi. Bunun üzerine Yunanistan Kültür Bakanlığı’na bağlı Sualtı Eski Eserleri Ephorate’i bölgede sualtı incelemesi gerçekleştirdi ve geminin kargosunu belgeledi. 45

Olay, sualtı kültürel mirasının korunması açısından zamanında ihbarın önemini de gösteriyor. Bir alanın uzmanlar tarafından incelenip korunabilmesi için buluntuların yerinde bırakılması; kargonun dizilimi, batığın bağlamı ve çevresindeki deniz tabanı hakkında, nesneler belgesiz biçimde çıkarıldığında kaybolabilecek bilgilerin korunmasına yardımcı oluyor.

Andros batığı neden önemli?

Geç Klasik dönemdeki denizcilik faaliyetleri, Akdeniz ticaretinin bazı daha sonraki evrelerine kıyasla daha sınırlı belgelenmiş durumda. Bu döneme ait yüzlerce amforadan oluşan bir kargo, malların Ege’de nasıl dolaştığını ve kuzeydeki üretim merkezlerinin Karadeniz’e uzanan güzergâhlarla nasıl bağlantı kurmuş olabileceğini inceleme fırsatı sunuyor. 1114

Batık üzerinde sürdürülecek çalışmalar şu sorulara yanıt arayabilir:

• Amforalar tek bir büyük dağıtım limanında mı yüklendi, yoksa farklı duraklarda mı toplandı?
• Gemi kuzey Ege’den Kikladlar’a, Boğazlar’a veya başka bir varış noktasına uzanan bir rota mı izledi?
• Kapların tamamı şarap için mi kullanılıyordu, yoksa kargoda başka ürünler de var mıydı?
• Kimyasal analizler, yerel üretim ile sonradan başka bir limanda dağıtılan malları birbirinden ayırabilir mi?

Şimdilik ulaşılabilecek en güçlü sonuç daha sınırlı: Andros kargosu, Geç Klasik dönemde farklı amfora geleneklerini bir araya getiren büyük ölçekli bir ticari faaliyeti kayda geçiriyor. Bu durum, birbirine bağlı pazarların varlığına işaret ediyor; fakat tek bir güzergâhı kanıtlamıyor.

Sicilya’daki Roma batığıyla karşılaştırma

Andros buluntusu, Akdeniz’de son dönemde ortaya çıkarılan önemli sualtı keşifleri arasına katılıyor. Sicilya’daki Mazara del Vallo açıklarında bulunan ayrı bir Roma dönemi batığı, yaklaşık 46 metre derinlikte yatıyor ve geç Roma Cumhuriyeti dönemine, yani MÖ 2. veya 1. yüzyıla tarihleniyor. Yüzlerce amforanın bulunduğu bu kargoda ağırlıklı olarak, Roma döneminde dökme taşımacılıkla ilişkilendirilen Dressel 1A tipi kaplar yer alıyor; bunların şarap ticaretiyle bağlantılı olduğu düşünülüyor. 181927

İki batık arasında yaklaşık üç yüzyıl bulunuyor ve her biri farklı ticari koşulları yansıtıyor. Andros, kuzey Ege ve muhtemel Karadeniz bağlantılarıyla ilişkili, karma yapılı bir Geç Klasik dönem kargosunu koruyor. Mazara del Vallo ise Roma Cumhuriyeti’nin son dönemindeki daha standartlaşmış amfora ticaretini yansıtıyor. Birlikte ele alındıklarında, gemi batıklarının değişen Akdeniz tedarik ağlarının anlık görüntülerini nasıl koruyabildiğini gösteriyorlar. Ancak Andros batığı, Roma öncesi Ege ticaretinin karmaşıklığını izlemek açısından şimdilik daha güçlü bir araştırma alanı sunuyor.