Darwin haklı çıktı: *Saxifraga candelabrum* gerçekten etçil bir bitki

Bu sonuç, bitkinin yalnızca böcekleri tesadüfen üzerine yapıştırmadığını; onları besin kaynağı olarak kullandığını ortaya koyuyor. Böylece Saxifraga candelabrum, çiçekli bitkiler arasında bağımsız biçimde evrimleşmiş yeni bir etçil bitki soyunun ilk doğrulanmış örneği oldu .

Darwin’in 1875’teki tahmini nasıl doğrulandı?

Charles Darwin, 1875’te yayımlanan Insectivorous Plants adlı kitabında, Avrupa’da bulunan iki Saxifraga türünün yapışkan ve tüylerle kaplı yüzeyleri nedeniyle böcekleri yakalayıp kullanıyor olabileceğini öne sürmüştü . Ancak o dönemde bu fikri kesin olarak kanıtlayacak araçlara sahip değildi.

Yeni çalışma, Darwin’in incelediği türlerden biri üzerinde değil, onun yakın akrabası olan S. candelabrum üzerinde yürütüldü. Bitki, Çin’in Yünnan ve Siçuan eyaletlerinde, Çinghay-Tibet Platosu ile Hengduan Dağları’nın 2.500 ila 3.300 metre rakımdaki bölgelerinde yetişiyor .

Arazi incelemelerinde, incelenen 45 örneğin 43’ünde bitkinin yapışkan salgı tüylerine takılmış böcekler bulundu. Olgun bitkilerde ortalama 71 böceğin yakalandığı gözlendi .

Bitkinin tuzağı sinek kâğıdı gibi çalışıyor

• S. candelabrum*’un gövde ve dalları, mikroskobik tüy benzeri yapılar olan salgı tüyleriyle kaplı. Bu yapılar, böcekleri yüzeye yapıştıran yoğun bir sıvı salgılıyor .

Bu mekanizma, günlük hayatta kullanılan sinek kâğıdına benziyor. Bitki özellikle ısırmayan küçük tatarcıkları ve diğer küçük çift kanatlıları yakalıyor . Araştırmacılar, bitkinin kokusunun da böcekleri bu yapışkan yüzeylere yönlendirmeye yardımcı olduğunu belirtiyor .

Sadece yakalamıyor, sindirip besinini de alıyor

Bir böcek yüzeye takıldıktan sonra bitki, avın vücudunu parçalayan sindirim enzimlerinin etkinliğini gösteriyor. Araştırmacılar, salgı tüylerinde fosfataz aktivitesini saptamak için floresansa dayalı bir test kullandı. Bu bulgu, böceklerin yalnızca yüzeye yapışmadığını, bitki tarafından sindirilebildiğini gösterdi .

Besin emilimini doğrulamak içinse ekip, azot-15 (¹⁵N) izotopuyla işaretlenmiş Drosophila meyve sineklerini bitkiye verdi. Daha sonra bitki dokularındaki azot seviyeleri ölçüldü. İşaretli azotun bitki dokularında belirgin biçimde arttığı görüldü; aynı artış etçil olmayan kontrol bitkilerinde ortaya çıkmadı .

Araştırmacılar ayrıca S. candelabrum’un kromozom düzeyinde genomunu oluşturdu ve bitkiyi güneş gülleri (Drosera) ile ibrik bitkileri (Nepenthes) gibi bilinen etçil bitkilerle karşılaştırdı. Salgı tüylerinde sindirimle ilişkili proteaz genlerinin aktif biçimde ifade edildiği belirlendi. Bu sonuçlar, bitkinin etçilliğe özgü genetik donanıma sahip olduğunu destekledi .

Tozlayıcılarını nasıl koruyor?

Etçil bitkiler için önemli bir sorun var: Böcekleri besin için yakalarken üremek için ihtiyaç duydukları tozlayıcıları da tuzağa düşürmemeleri gerekiyor. S. candelabrum bu çatışmayı, çiçekleriyle tuzak bölgesini birbirinden ayırarak çözüyor .

Bitkinin beyaz çiçekleri, yapışkan gövdelerin üzerinde yükselen uzun sapların ucunda bulunuyor. Yapışkan salgı tüyleri ise yalnızca vejetatif gövdelerde yer alıyor; çiçeklerde ya da çiçek saplarında görülmüyor .

Böylece beyaz çiçekler üstte, yapışkan gövdeler altta kalıyor. Bu fiziksel ve görsel ayrım, çiçekleri ziyaret eden tozlayıcıların tuzağa düşme olasılığını azaltıyor . Benzer bir düzenin bazı güneş gülü türlerinde de tozlayıcıların korunmasına yardımcı olduğu biliniyor .

Bu keşif neden önemli?

• S. candelabrum*, kapalı tohumlu bitkilerin sınıflandırıldığı Saxifragales takımında ve Saxifragaceae familyasında etçilliği doğrulanmış ilk bitki olarak tanımlanıyor . Bu durum, bitkilerde etçilliğin daha önce düşünülenden fazla sayıda ve birbirinden bağımsız biçimde evrimleşmiş olabileceğine işaret ediyor.

Araştırmacılara göre keşif bununla sınırlı kalmayabilir. Bugüne kadar yalnızca savunma ya da böcekleri yüzeyden uzak tutma işlevi gördüğü düşünülen yapışkan salgı tüyleri, başka bitkilerde de besin elde etmeye yarıyor olabilir .

Bu nedenle doğada henüz fark edilmemiş etçil bitkiler veya kısmi etçil özellikler taşıyan türler bulunması mümkün. Başka bir deyişle, bilim insanları etçil bitki sayısını hâlâ olduğundan az biliyor olabilir .