Viyana’da ABD-İran nükleer restleşmesi daha görünür hâle geldi

Viyana’da 14 Eylül’de başlayan Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) Genel Konferansı, ABD ile İran arasındaki nükleer anlaşmazlığın ne kadar sertleştiğini gözler önüne serdi. Washington, İran’a bir çıkış yolu olarak ülke dışından nükleer yakıt sağlama önerisi sundu; ancak bunun karşılığında İran’ın kendi topraklarındaki uranyum zenginleştirme faaliyetinden vazgeçmesini ve IAEA ile yeniden tam işbirliği yapmasını istedi. ABD tarafı, diplomasinin tek seçenek olmadığını da açıkça vurguladı. 11129

Yakıt teklifi, zenginleştirmeden vazgeçme şartına bağlı

ABD Enerji Bakanı Chris Wright, nükleer sorunun çözülmesi durumunda İran’a gerekli yakıtın ülke dışından tedarik edilebileceğini söyledi. Önerinin temelinde, İran’ın sivil nükleer enerji için yakıt ihtiyacını karşılaması fakat ülke içinde zenginleştirme kapasitesini elinde bulundurmaması bulunuyor. 29

Bu teklif, resmî bir müzakere takvimi içermese de sert baskı unsurlarıyla birlikte geldi. Wright daha önce bir nükleer anlaşmaya varılamayabileceğini söylemiş, alternatifin İran’ın ilgili kapasitesinin imha edilmesi olabileceğini ileri sürmüştü. ABD’nin Viyana’daki ulusal açıklamasında da İran’ın güvence denetimleri kapsamındaki sicili eleştirildi ve IAEA ile tam işbirliği çağrısı yapıldı. 127

Bu çerçeve, ABD yaklaşımını hem teşvik hem de ültimatom niteliği taşıyan bir teklif hâline getirdi: İran’a dış destekli sivil nükleer faaliyet imkânı sunuluyor, ancak Tahran’ın uzun süredir karşı çıktığı zenginleştirme kısıtlamalarını kabul etmesi bekleniyor.

Asıl acil mesele denetim ve doğrulama açığı

Anlaşmazlığın merkezinde yalnızca zenginleştirmenin geleceği yok. IAEA’nın, İran’ın mevcut nükleer faaliyetlerini ve nükleer malzemelerini bağımsız biçimde doğrulayabilmesi de temel sorun.

IAEA Genel Direktörü Rafael Grossi, Buşehr Nükleer Santrali’nde haziranda yapılan denetim dışında kurumun İran’da altı aydan uzun süredir sahada doğrulama faaliyeti yürütmediğini söyledi. Grossi’ye göre Ajansın daha önce beyan edilmiş nükleer malzemeler hakkında yeterli bilgisi ve doğrulama için gerekli tesislere erişimi bulunmuyor. Bu durumu ciddi bir nükleer silahların yayılması riski olarak tanımladı. 6

IAEA Yönetim Kurulu üzerindeki baskı da yeniden arttı. Reuters’a göre ABD, Birleşik Krallık, Fransa ve Almanya; Tahran’ın beyan edilmemiş sahalardaki uranyum izlerine ilişkin soruşturmada tam işbirliği yapmadığı yönündeki tespitlerin ardından İran’ın BM Güvenlik Konseyi’ne bildirilmesini öngören bir karar için girişimde bulundu. 17

Bu nedenle zenginleştirme tartışması, denetim meselesinden ayrı ele alınamıyor. Erişim ve bilgi olmadan IAEA ile dış hükümetlerin İran programının mevcut durumunu bağımsız biçimde saptaması mümkün değil.

Eslami’nin konferansa katılamaması teknik ihtilafı diplomatik krize taşıdı

İran Cumhurbaşkanı Yardımcısı, nükleer işlerden sorumlu isim ve İran Atom Enerjisi Kurumu Başkanı Muhammed Eslami, Avusturya’nın yaptırım muafiyeti talebini reddetmesi nedeniyle konferansa katılamadı. Wright, Eslami’nin yaptırım altında bulunan bir kişi olduğunu belirterek Washington’ın muafiyete karşı baskı yaptığını doğruladı. 1113

İran devlet televizyonu, Eslami ve heyetinin Viyana’ya gitmek üzere uçakla yola çıktığını, ancak engellendikten sonra Tahran’a döndüğünü bildirdi. 12

Bu olay yalnızca konferansın programını değiştirmedi. İran’ın en üst düzey nükleer yetkilisini, BM’nin nükleer denetim kurumu ile diyalog için tasarlanmış bir forumdan uzak tuttu. Böylece Tahran’ın sürecin siyasi biçimde sınırlandığı yönündeki görüşü ile Washington’ın IAEA toplantısında dahi yaptırımların uygulanması gerektiği yaklaşımı daha açık biçimde karşı karşıya geldi.

Pickaxe Mountain çevresindeki hareketlilik belirsizliği artırdı

Gündemdeki bir diğer başlık, İran’ın ana zenginleştirme kompleksine yakın, ağır biçimde tahkim edilmiş Pickaxe Mountain sahasında bildirilen faaliyetlerdi. Grossi, uzaktan elde edilen görüntülerde bir inşaat alanı çevresinde hareketlilik işaretleri görüldüğünü söyledi. Ancak yer altındaki komplekste ne yapıldığına dair somut bilgiye sahip olmadıklarını özellikle vurguladı. 2126

İran ise sahayla ilgili iddiaları “medya abartısı” diye niteledi ve güvence denetimleri kapsamındaki yükümlülüklerini yerine getirdiğini savundu. 19

Mevcut bilgiler, her iki tarafın en geniş kapsamlı iddialarından daha dar bir sonuca işaret ediyor: IAEA inşaatla bağlantılı hareketlilik gözlemledi, fakat yer altı kompleksinde hangi çalışmanın yürütüldüğünü tespit etmiş değil. 21

Hürmüz’deki tanker anlaşmazlığı, gerilimin bölgesel boyutunu gösterdi

Nükleer dosyadaki çatışma, Hürmüz Boğazı çevresinde artan güvenlik riskiyle eş zamanlı yaşandı. İran Devrim Muhafızları, Panama bayraklı El Gaia tankerinin boğazın güneyindeki yasaklı bir bölgede deniz mayınlarına çarptığını ve alev aldığını ileri sürdü. ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığı (CENTCOM) ise bu anlatımı reddetti; tankerin önceki ay İran füzesiyle vurulduğunu, Umman açıklarında da bir insansız hava aracı saldırısına uğradığını savundu. 3132

Reuters’ın aktardığı bu çelişkili açıklamalar, olayların sırasını ve sorumluluğu bağımsız biçimde kesinleştirmeye yetmiyor. Ancak tanker olayı, daha geniş bölgesel istikrarsızlık döneminde Washington ile Tahran’ın keskin biçimde ayrışan anlatılarının yeni bir cephesi hâline geldi. 31

Viyana’nın ortaya koyduğu tablo

Konferans, nükleer anlaşmaya dönüş için somut bir yol üretmedi. Bunun yerine birbirini besleyen üç sorunu görünür kıldı: Washington’ın İran’ın zenginleştirmeden vazgeçmesi ve denetim erişimini geri getirmesi yönündeki ısrarı; IAEA’nın gerekli gördüğü doğrulamayı yapamaması; ve İran’ın nükleer başkanının toplantıya dahi katılamayacağı kadar bozulan diplomatik ortam.

ABD’nin yakıt teklifi, müzakereye dayalı bir sivil nükleer düzenleme fikrinin hâlâ masada tutulduğunu gösterdi. Buna karşılık denetim açığı, güç kullanımı tehdidi ve Eslami’nin seyahati etrafındaki kriz; böyle bir düzenlemenin işlemesi için gereken güven ve erişim koşullarından tarafların hâlâ ne kadar uzak olduğunu ortaya koydu. 161127