Vietnam’ın ticaretinde yeni eşik: 1 trilyon dolar hedefi ne kadar gerçekçi?

Sanayi ve Ticaret Bakan Yardımcısı Nguyễn Sinh Nhật Tân, yeni nesil serbest ticaret anlaşmalarının (STA) daha etkin kullanılmasının desteğiyle Vietnam’ın toplam ticaretinin 2026 sonunda 1 trilyon doları aşabileceğini söyledi . Ancak bu rakam henüz gerçekleşmiş bir sonuç değil; yılın ikinci yarısında da güçlü performans gerektiren bir beklenti.

Ekonomik büyüme ticaretle birlikte hızlandı

Vietnam’ın gayrisafi yurt içi hasılası (GSYH) 2026’nın ilk yarısında yıllık bazda yüzde 8,18 büyüdü. İkinci çeyrekteki yüzde 8,39’luk büyüme, 2011’den bu yana kaydedilen en yüksek ikinci çeyrek oranı oldu . İlk çeyrekte büyüme yüzde 7,83 olarak gerçekleşti .

Başbakan Phạm Minh Chính, 2026 için yıllık yüzde 10 büyüme hedefi belirledi . Dünya Bankası ise küresel talep üzerindeki baskılar ve Orta Doğu kaynaklı petrol şokunu gerekçe göstererek daha temkinli bir yüzde 6,8 büyüme tahmini yapıyor . İlk yarıdaki yüzde 8,18’lik gerçekleşme, bu iki yaklaşımın arasında bulunuyor.

Rekor ticaret hacminin arka planı

• İlk yarı: Toplam mal ithalatı ve ihracatı 549,69 milyar dolar oldu ve yıllık bazda yüzde 27,1 arttı .
• Ocak-temmuz: Dış ticaret hacmi yaklaşık 659 milyar dolara yükseldi; ihracat 320 milyar dolar, ithalat ise 339 milyar dolar seviyesinde gerçekleşti .
• Genel ticaret dengesi: Vietnam, yılın ilk yarısında 16,65 milyar dolarlık dış ticaret açığı verdi . Açığın temel nedeni, tüketim mallarından çok makine, hammadde ve üretim girdilerine yönelik ithalat talebindeki artış oldu .

Bu nedenle Vietnam’ın Avrupa Birliği’yle verdiği yaklaşık 22 milyar dolarlık ticaret fazlası, ülkenin toplam dış ticaret dengesiyle karıştırılmamalı. AB ile ikili denge pozitifken Vietnam’ın tüm dünyayla ticaretinde ilk yarı itibarıyla açık bulunuyor.

EVFTA’nın altıncı yılında Avrupa pazarı

Avrupa Birliği-Vietnam Serbest Ticaret Anlaşması (EVFTA), 1 Ağustos 2020’de yürürlüğe girdi. Anlaşmanın altıncı yılında, iki taraf arasındaki ticari ilişkilerde belirgin bir dönüşüm yaşandı .

1995’ten Haziran 2026’ya kadar Vietnam ile AB arasındaki kümülatif ticaret hacmi 900 milyar doları aştı. Bunun 383,8 milyar doları, yani toplamın yüzde 42,6’sı, EVFTA’nın yürürlükte olduğu altı yıllık dönemde gerçekleşti .

2026’nın ilk yarısında ikili ticaret 41,4-41,7 milyar dolar aralığına ulaştı. Vietnam’ın AB’ye ihracatı 31,8 milyar dolar, Avrupa’dan ithalatı ise yaklaşık 9,7-9,9 milyar dolar oldu. Böylece Vietnam’ın AB karşısındaki ticaret fazlası yaklaşık 22 milyar dolara çıktı . Bu altı aylık fazla, anlaşma öncesindeki 2019’un tamamında kaydedilen 21,7 milyar dolarlık fazlayı da geride bıraktı .

Ocak-mayıs döneminde Vietnam’ın AB’ye ihracatı yıllık bazda yüzde 13,3 artarak 25,78 milyar dolara yükseldi. AB, Vietnam’ın en yüksek ticaret fazlası verdiği pazar konumuna geldi .

EVFTA kapsamında tercihli menşe şahadetnamesi (C/O) kullanım oranı da anlaşmanın ilk yılındaki yüzde 14,8 seviyesinden 2024’te yüzde 35,1’e çıktı . EuroCham verilerine göre Avrupa şirketlerinin yüzde 68’i Vietnam-AB ticaretinde hâlihazırda yer alıyor .

STA’lar kapsamında 100 milyar dolara yaklaşan ihracat

Vietnam’ın genişleyen STA ağı, ihracatçıların gümrük vergisi avantajlarından yararlanmasına imkân sağlıyor. Temmuz 2026 itibarıyla çeşitli STA’lar kapsamında 1,2 milyondan fazla menşe şahadetnamesi düzenlendi. Bu belgeler, yaklaşık 100 milyar dolar değerindeki ihracatı kapsıyor ve ülkenin toplam ihracat değerinin yüzde 28’ine karşılık geliyor . Bazı anlaşmalarda tercihli tarife kullanım oranları yüzde 30-50 aralığına ulaştı .

Vietnam bugüne kadar 17 STA’yı sonuçlandırıp uygulamaya koydu; ayrıca Avrupa Serbest Ticaret Birliği (EFTA) ile anlaşma müzakerelerini tamamladı . Ülkenin toplam dış ticaret hacmi 2016-2025 arasında 176 milyar dolardan 475 milyar dolara çıkarak 2,7 kat arttı .

Kapsamda CPTPP, Bölgesel Kapsamlı Ekonomik Ortaklık (RCEP) ve ASEAN ortaklarıyla yapılan anlaşmaların yanı sıra Hindistan, Avustralya, Yeni Zelanda, Güney Kore ve Japonya ile ikili anlaşmalar da bulunuyor. Bu ağ, ihracat pazarlarının çeşitlenmesine ve tedarik zincirlerinin daha yüksek katma değerli üretim ile işlenmiş ürünlere yönelmesine katkı sağladı .

Büyük şirketler avantajı kullanıyor, KOBİ’ler geride kalıyor

Vietnam’ın STA ağı geniş olsa da ihracatçı işletmelerin yalnızca yüzde 30-40’ı anlaşmaların sunduğu tarife avantajlarından yararlanıyor . Bu tablo, mevcut teşviklerin yüzde 60-70’lik bölümünün kullanılmadan kaldığına işaret ediyor .

Küçük ve orta büyüklükteki işletmelerin (KOBİ) karşılaştığı başlıca engeller şunlar:

• ABD ve Çin gibi büyük pazarlara yüksek bağımlılık
• Üretimde ithal girdilerin ağırlığı nedeniyle menşe kurallarına uyum sağlamanın zorlaşması
• STA hükümleri konusunda bilgi eksikliği
• Menşe belgeleri ve diğer evraklar için yüksek uyum maliyetleri
• Çevre, çalışma koşulları ve fikrî mülkiyet alanlarında giderek sıkılaşan uluslararası standartlar

Büyük şirketler, özel ticaret uyum ekipleri ve daha gelişmiş tedarik zinciri sistemleri sayesinde bu avantajları daha yüksek oranda kullanabiliyor. KOBİ’lerin önemli bir bölümü ise karmaşık menşe kuralları, belge yükü ve sınırlı finansal kapasite nedeniyle sürecin dışında kalıyor .

Sanayi ve Ticaret Bakanlığı, farkı yerel ve bölgesel düzeyde ölçmek ve azaltmak amacıyla Nisan 2024’te FTA Endeksi’ni başlattı . Endeks, yalnızca anlaşmaların varlığını değil, işletmelerin ve yerel yönetimlerin bu anlaşmaları ne ölçüde uygulayabildiğini de görünür kılmayı amaçlıyor.

Vietnam’ın önündeki asıl sınav

Vietnam’ın 2026 performansı, dış ticaret hacmi bakımından güçlü bir tablo ortaya koyuyor. İlk yedi ayda 659 milyar dolara ulaşan ticaret, 1 trilyon dolarlık yıllık hedefi ulaşılabilir gösteriyor. EVFTA ise Vietnam’ın Avrupa pazarındaki konumunu güçlendiren somut örneklerden biri olarak öne çıkıyor.

Bununla birlikte, yüksek ticaret hacmi tek başına STA’ların tam anlamıyla kullanıldığı anlamına gelmiyor. Ülkenin önündeki temel mesele, anlaşmaları imzalamaktan çok, özellikle KOBİ’lerin menşe kurallarını, belgelendirme süreçlerini ve uluslararası standartları karşılayabilecek kapasiteye ulaşmasını sağlamak. Ayrıca yaklaşık 22 milyar dolarlık AB fazlasının Vietnam’ın genel dış ticaret dengesi değil, yalnızca ikili ticaret dengesi olduğu da unutulmamalı .