Doğal Afet Yönetimi: BSc Travma ve Acil Durum Öğrencileri için Tam Notlar

Maruziyet (Exposure) — Tehlikeye açık bir bölgede bulunan insanlar, binalar, yollar, hastaneler ve ambulanslardır. Örneğin, nehir kenarına inşa edilmiş evler veya siklonlara maruz kalan kıyı yerleşimleri .

Kırılganlık (Vulnerability) — İnsanların veya sistemlerin zarar görme eğilimidir. CDC afet epidemiyolojisi kaynakları, risk altındaki ve sosyal olarak savunmasız nüfusların bir afet sırasında özel ilgi gerektirdiğini vurgular . Kötü barınma koşulları, yoksulluk, çocuklar, yaşlılar, hamile kadınlar, engelliler ve kronik hastalığı olanlar daha yüksek kırılganlığa sahiptir .

Kapasite (Capacity) — Bireylerin, toplulukların, AYS'nin, hastanelerin ve hükümet sistemlerinin riski azaltma ve etkili bir şekilde müdahale etme yeteneğidir. Örnekler arasında eğitimli ambulans personeli, afet planları, erken uyarı sistemleri, tahliye barınakları ve stoklanmış acil durum malzemeleri bulunur .

Hazırlıklı Olma (Preparedness) — Zararı azaltmak için bir afetten önce yapılan eylemlerdir. CDC'nin tüm tehlikelere yönelik hazırlık rehberi; tahliye yollarını planlamayı, acil durum planlarını uygulamayı ve acil durumlarda yerel yetkililerin halkı nasıl uyaracağını bilmeyi içerir .

Doğal Afetlerin Sınıflandırılması

Sağlık acil durumu ve afet risk yönetimine yönelik araştırma yöntemleri hakkındaki WHO rehberi, bu geniş kategorileri tanır ve afetlerin genellikle bir nüfusu olumsuz etkileyen bir tehlikeyi takip ettiğini belirtir .

Doğal Afetlerin Genel Sağlık Etkileri

Anlık: Ölüm, şiddetli kanama, kırıklar, kafa ve omurilik yaralanmaları, ezilme yaralanması, boğulma, yanıklar, elektrik çarpması, hipotermi, sıcak çarpması ve psikolojik şok.

Erken (günler-haftalar): Yara enfeksiyonu, dehidrasyon, ishal, solunum yolu enfeksiyonları, yılan ısırığı, kronik hastalığın alevlenmesi, atlanan diyaliz veya insülin, oksijen kaynağının olmaması, gebelikle ilgili acil durumlar ve akut stres reaksiyonu.

Geç (haftalar-aylar): Yetersiz beslenme, vektör kaynaklı hastalık, travma sonrası stres bozukluğu (TSSB), depresyon, anksiyete, sakatlık ve kötü sanitasyonla ilgili hastalıklar.

AYS ve Ambulans Müdahalesinin Genel İlkeleri

Önce olay yeri güvenliği. İlk kural: kurban olmayın. CDC, doğal afetlerin ve aşırı hava olaylarının müdahale ekiplerini tehlikelere maruz bırakabileceğini ve müdahale çalışanlarının karşılaşabilecekleri risklere hazırlanmaları gerektiğini özellikle belirtir . Başlıca müdahaleci tehlikeleri arasında sel suyu, çökmüş yapılar, artçı sarsıntılar, dengesiz yamaçlar, yangın ve duman, düşmüş elektrik kabloları, kontamine su, kimyasal kirlenme, ısı stresi, soğuğa maruziyet, keskin moloz, şiddet, zayıf görüş ve hasarlı yollar bulunur .

Afet Müdahale Sırası

1. Uyarı alındı → Afetin yerini ve türünü doğrula → Ekip güvenliğini ve KKD'yi sağla → Güvenli toplanma alanına git → Komuta ve iletişimi kur → Olay yeri boyutlandırması → Triyaj → Hayat kurtarıcı müdahale → Önceliğe göre nakil → Hastaneyi bilgilendir → Dokümantasyon ve yeniden değerlendirme

Olay Komuta Sistemi (OKS) net bir komuta zinciri gerektirir: Olay Komutanı → Operasyonlar → Tıbbi/AYS Şubesi → Triyaj Birimi, Tedavi Birimi ve Nakil Birimi. AYS sorumlulukları arasında triyaj, ilk hayat kurtarıcı bakım, hasta takibi, ambulans konuşlandırması, hastane koordinasyonu, güvenli nakil, komutayla iletişim, ekip güvenliği ve dokümantasyon yer alır.

Ambulans Konuşlandırması

Ambulanslar, tehlike bölgesinin içinde değil, güvenli bir bekleme alanına park edilmelidir. İyi bir bekleme alanı; tehlikeden uzak, hızlı erişim için yeterince yakın, birden fazla araç için yeterince büyük, kullanılabilir yollara bağlı, iletişim kurması kolay, kalabalıktan uzak ve bir bekleme görevlisi tarafından kontrol edilen bir alandır.

Bir Afette Hasta Hareketi

Tehlike bölgesi → Kurtarma → Yaralı toplama noktası → Birincil triyaj → Tedavi alanı → Ambulans yükleme alanı → Uygun hastane

Afet Triyajı

Triyaj, hastaların aciliyetine, hayatta kalma olasılığına ve mevcut kaynaklara göre sınıflandırılmasıdır. Afet bakımında amaç, en fazla sayıda kişiye en büyük faydayı sağlamaktır.

Triyaj Renk Kodlaması

Basit Triyaj Akış Şeması

• Hasta yürüyebiliyor mu? Evet → YEŞİL. Hayır → Nefesini kontrol et.
• Nefes alıyor mu? Hayır → Hava yolunu aç. Hava yolu açıldıktan sonra nefes alıyor mu? Evet → KIRMIZI. Hayır → SİYAH
• Anormal nefes alma veya şiddetli solunum sıkıntısı? Evet → KIRMIZI.
• Şiddetli kanama veya şok? Evet → KIRMIZI.
• Komutları takip edemiyor mu? Evet → KIRMIZI. Hayır → SARI.

Yaygın triyaj hataları arasında, en yüksek öncelikli hasta yerine görülen ilk hastayı nakletmek, yeşil hastaların ambulans yükleme alanını doldurmasına izin vermek, sarı hastaları yeniden değerlendirmemek, tüm hastaları en yakın hastaneye göndermek, hasta varış noktasını kaydetmemek ve müdahaleci güvenliğini göz ardı etmek yer alır.

Depremler

Deprem, yer kabuğunun hareketi nedeniyle yerin ani sarsılmasıdır. Başlıca tehlikeler arasında bina çökmesi, düşen nesneler, yol hasarı, yangınlar, gaz kaçakları, hasarlı elektrik sistemleri, heyelanlar, kıyı bölgelerinde tsunami ve artçı sarsıntılar bulunur. CDC acil durum kaynakları, doğal afet ve acil durum hazırlık rehberliğinin bir parçası olarak deprem hazırlık ve güvenlik bilgilerini içerir , .

Yaygın yaralanmalar: ezilme yaralanması, kırıklar, kafa travması, omurilik yaralanması, göğüs travması, karın travması, pelvik yaralanma, laserasyonlar, yanıklar, boğulma ve toz solunması.

Ezilme Sendromu (Crush Syndrome)

Ezilme sendromu, uzun süreli kas sıkışmasının yaşamı tehdit eden sistemik bir komplikasyonudur. Patofizyoloji: uzun süreli sıkışma → kas iskemisi → kas hücresi yıkımı → miyoglobin, potasyum ve asit salınımı → kurtarma sonrası reperfüzyon → hiperkalemi + asidoz + şok → akut böbrek hasarı + aritmi.

Belirtiler: uzun süreli sıkışma öyküsü, ağrılı şişmiş uzuv, güçsüzlük veya felç, koyu renkli idrar, şok, azalmış idrar çıkışı, aritmiler ve hiperkalemi şüphesi.

Hastane öncesi yönetim: olay yeri güvenliğini sağlayın, kurtarma izni olmadan dengesiz yapılara girmeyin, kask/eldiven/çizme/gözlük/toz koruması kullanın, olay komutasını takip edin, çökme bölgesinin dışında triyaja başlayın, kanamayı kontrol edin, hava yolu ve solunumu yönetin, endike ise oksijen verin, şüpheli omurilik yaralanmalarını hareketsizleştirin, kırıkları atelleyin, hipotermiyi önleyin, protokol dahilinde şüpheli ezilme yaralanması için IV sıvı başlatın ve travma kapasiteli bir hastaneye nakledin.

Sınav incileri: Artçı sarsıntılar kurtarmacıları yaralayabilir. Güvenlik izni olmadan hasarlı bir binaya asla aceleyle girmeyin. Ezilme sendromu çıkarma işleminden sonra kötüleşebilir. Protokol izin veriyorsa, şüpheli ezilme yaralanmasında sıvılara erken başlanmalıdır. Yeşil hastalar erken ayrılmalıdır. Toza maruz kalmak astımı ve solunum yolu hastalıklarını kötüleştirebilir.

Seller

Sel, normalde kuru olan toprağa su taşmasıdır. CDC, sellere hazırlanma, seller sırasında güvende kalma ve sellerden sonra sağlığı koruma konularında halka açık acil durum kaynakları sağlar , .

Türleri: nehir taşkını, ani sel, kentsel sel (şiddetli yağmur ve zayıf drenaj nedeniyle su baskını), kıyı seli (fırtına kabarmasıyla iç kesimlere itilen deniz suyu) ve baraj yıkılması seli.

Başlıca tehlikeler: boğulma, hızlı akan su, gizli giderler ve rögarlar, elektrik çarpması, kontamine su, yılanlar ve hayvanlar, keskin moloz, yol çökmesi, hipotermi ve toplulukların izolasyonu.

Boğulma Yönetimi

Kurtarıcı güvenliğini sağlayın, hastayı sudan yalnızca güvenliyse çıkarın, hava yolunu açın, nabız ve solunumu kontrol edin, gerekirse kurtarma solunumu veya CPR'ye başlayın, oksijen verin, ıslak giysileri çıkarın, hipotermiyi önleyin, travma şüphesi varsa omurgayı hareketsizleştirin ve semptomatik hastaları nakledin.

Sel Suyu Güvenliği

CDC acil durum kaynakları, sel öncesi, sırası ve sonrasında güvenliği vurgular , . Önemli noktalar: sel suyundan geçmeyin, akan suda yürümeyin, elektrik kablolarıyla temastan kaçının, sel suyunun kontamine olduğunu varsayın, eldiven ve çizme giyin, açık rögarlara dikkat edin, dengesiz köprülerden ve yollardan kaçının ve yaraları kontamine sudan koruyun.

Sel Kaynaklı Hastalıklar

Sel Sırasında Ambulans Operasyonları

Ambulansları yüksek zeminde konuşlandırın, su basmış yollardan kaçının, botlu kurtarma ekipleriyle koordine olun, alternatif yollar kullanın, ekipmanı sudan koruyun, KKD/battaniye/oksijen/aspiratör/travma malzemeleri/iletişim cihazları taşıyın, nakilden önce hastaneleri bilgilendirin, uygun ve güvenliyse yeşil hastalar için amaca uygun olmayan araçları kullanın ve ambulans ekibini hızlı suda riske atmayın.

Sınav incileri: Boğulma, sellerde başlıca ani ölüm nedenidir. Sel suyu kanalizasyon, kimyasallar, keskin nesneler ve hayvanlar içerebilir. Sel suyu ve düşmüş tellerin çevresinde elektrik çarpması riski yüksektir. Sel suyuna maruz kaldıktan sonra ateş ve baldır ağrısı ile leptospirozdan şüphelenilmelidir. Ambulanslar güvenli olmayan sel suyuna girmemelidir.

Siklonlar, Kasırgalar, Fırtınalar ve Hortumlar

Siklonlar, kasırgalar ve tayfunlar, kuvvetli rüzgarlar ve şiddetli yağmurlarla birlikte görülen dönen fırtına sistemleridir. CDC acil durum kaynakları, fırtına, kasırga, hortum ve şiddetli hava güvenliği rehberliğini içerir , .

Başlıca tehlikeler: kuvvetli rüzgarlar, uçuşan enkaz, bina çökmesi, sel, fırtına kabarması, elektrik çarpması, devrilen ağaçlar, yol tıkanıklığı ve iletişim arızası.

Sağlık etkileri: künt travma, laserasyonlar, kırıklar, kafa travması, boğulma, hipotermi, elektrik çarpması, güvenli olmayan jeneratör kullanımından kaynaklanan karbonmonoksit zehirlenmesi, sel sonrası yılan ısırığı ve psikolojik travma.

Siklon/Fırtına Öncesi Ambulans Hazırlığı

Tüm araçların yakıtını doldurun, oksijen/aspiratör/defibrilatör/pil/telsizleri kontrol edin, ambulansları yüksek riskli bölgelerin dışında önceden konumlandırın, güvenli ve alternatif yollar belirleyin, yüksek riskli hastaları erken tahliye edin, hastanelerle koordine olun, araçları uçuşan enkaz ve selden koruyun ve ekip için yiyecek/su/KKD/aydınlatma hazır bulundurun.

Sınav incileri: Fırtına kabarması rüzgardan daha tehlikeli olabilir. Uçuşan enkaz ciddi travmalara neden olur. Kapalı alanlarda jeneratör kullanımı karbonmonoksit zehirlenmesine yol açabilir. Ambulanslar yollar kapanmadan önce önceden konumlandırılmalıdır. Hastaneler de hasar görebilir ve hasta kabul edemeyebilir.

Tsunami

Tsunami, genellikle denizaltı depremleri, heyelanlar veya volkanik aktivitelerle tetiklenen bir dizi büyük deniz dalgasıdır. Uyarı işaretleri arasında kıyıya yakın güçlü bir deprem, aniden denizin çekilmesi, yüksek bir okyanus uğultusu, olağandışı deniz davranışı ve resmi tsunami uyarısı bulunur.

Sağlık etkileri: boğulma, boğulmaya yakın durum, künt travma, delici travma, kırıklar, aspirasyon, hipotermi, yara kontaminasyonu ve psikolojik travma.

Sınav incileri: Tsunami genellikle tek bir dalga değil, bir dizi dalgadır. İlk dalga en büyüğü olmayabilir. Depremden sonra denizin geri çekilmesi bir tehlike işaretidir. Derhal iç kesimlere ve daha yüksek bir yere hareket edilmelidir.

Sıcak Dalgaları

Sıcak dalgası, ısıya bağlı hastalıklara ve aşırı ölümlere neden olabilen, anormal derecede yüksek sıcaklık dönemidir. CDC, aşırı sıcak ve orantısız şekilde etkilenen nüfuslarla ilgili özel acil durum hazırlık kaynakları sağlar .

Yüksek riskli gruplar arasında yaşlılar, bebekler ve çocuklar, hamile kadınlar, açık hava çalışanları, sporcular, evsizler, kalp veya böbrek hastalığı olanlar ve diüretik, antikolinerjik, antipsikotik veya beta-bloker kullananlar bulunur.

Isı Hastalığı Spektrumu

Sıcak çarpması, MSS işlev bozukluğu ile birlikte görülen hayatı tehdit eden bir acil durumdur. Yönetim: serin bir alana taşıyın, kıyafetleri çıkarın, hemen hızlı soğutmaya başlayın (mümkünse soğuk suya daldırma, aksi takdirde buharlaştırmalı soğutma + buz paketleri), ABC'yi yönetin, glikozu kontrol edin, varsa nöbeti tedavi edin ve soğutmaya devam ederken nakledin.

Sınav incileri: Değişen mental durum temel tehlike işaretidir. Soğutmayı geciktirmeyin. Parasetamol gibi ateş düşürücüler sıcak çarpmasında işe yaramaz. Efora bağlı sıcak çarpmasında terleme hala mevcut olabilir.

Yıldırım

Yaralanma mekanizmaları: doğrudan çarpma, yan flaş, zemin akımı, temas yaralanması ve patlama etkisi.

Klinik etkiler: kalp durması, solunum durması, yanıklar, kulak zarı yırtılması, konfüzyon, nöbetler, felç, katarakt (daha sonra) ve düşme veya patlamaya bağlı travma.

Ters triyaj: Yıldırım olayları alışılmadıktır çünkü görünüşte nabızsız veya solunumsuz hastalar hızlı ventilasyon ve CPR ile hayatta kalabilir. Birden fazla yıldırım kurbanında, kaynaklar izin veriyorsa önce yaşam belirtisi olmayanları tedavi edin.

Sınav incileri: Yıldırım çarpanlar elektrik yükü taşımaz. Onlara dokunmak ve canlandırmak güvenlidir. Kalp aktivitesi geri döndükten sonra solunum durması devam edebilir. Ters triyaj klasik bir sınav noktasıdır.

Orman Yangınları

Orman yangını, bitki örtüsünde, ormanda, otlakta veya kırsal alanlarda kontrolsüz bir yangındır. CDC doğal afet kaynakları, orman yangını güvenlik bilgilerini içerir .

Sağlık etkileri: yanıklar, duman solunması, karbonmonoksit zehirlenmesi, astım ve KOAH alevlenmesi, göz tahrişi, ısı hastalığı, tahliye sırasında travma ve psikolojik stres.

Yüzde yanık, yanmış burun kılı, ağız veya burunda is, kısık ses, stridor, siyah balgamlı öksürük veya değişen mental durum varsa duman solunmasından şüphelenin.

Karbonmonoksit zehirlenmesi belirtileri: baş ağrısı, baş dönmesi, mide bulantısı, konfüzyon, bayılma, göğüs ağrısı ve koma. Yönetim: maruziyetten uzaklaştırın, %100 oksijen verin, EKG'yi izleyin ve hızla nakledin.

Sınav incileri: Nabız oksimetresi karbonmonoksit zehirlenmesinde yanlışlıkla normal görünebilir. Yanıklardan sonra hava yolu şişmesi hızla ilerleyebilir. Erken hava yolu desteği hayat kurtarıcı olabilir. Yangın müdahale ekiplerinin solunum ve ısı stresi korumasına ihtiyacı vardır.

Doğal Afetlerden Sonra Halk Sağlığı Sorunları

Su ve Sanitasyon

Yaygın sorunlar arasında kontamine içme suyu, kanalizasyon taşması, tuvalet eksikliği, kötü el hijyeni, açıkta dışkılama ve kötü atık yönetimi bulunur. Muhtemel hastalıklar arasında ishal, kolera benzeri hastalık, tifo benzeri hastalık, hepatit A/E ve cilt enfeksiyonları yer alır.

Barınak Sağlığı

Aşırı kalabalık, kötü havalandırma, solunum yolu enfeksiyonları, kötü sanitasyon, mahremiyet eksikliği, şiddet riski, kesintiye uğrayan ilaçlar ve zihinsel sıkıntı.

Vektör Kontrolü

Sellerden ve durgun sulardan sonra sivrisinek üremesi artabilir. Önemli eylemler arasında durgun suyu ortadan kaldırmak, cibinlik kullanmak, yerel vektör kontrolünü desteklemek, ateş sürveyansı yapmak ve sağlık eğitimi sağlamak yer alır.

Ruh Sağlığı

Yaygın tepkiler arasında korku, yas, uykusuzluk, anksiyete, depresyon, akut stres, TSSB semptomları ve hayatta kalan suçluluğu bulunur. Psikolojik ilk yardım; güvenliği sağlamayı, sakin bir şekilde dinlemeyi, konuşmaya zorlamamayı, hayatta kalanları aileleriyle buluşturmayı, pratik yardım sağlamayı ve ciddi vakaları sevk etmeyi içerir.

Kırılgan Gruplar

CDC afet epidemiyolojisi kaynakları, risk altındaki gruplar olarak da adlandırılan sosyal olarak savunmasız nüfusların bir afet sırasında özel ilgi gerektirdiğini belirtir . Afetler sırasında, daha yüksek düzeyde sosyal kırılganlığa sahip nüfusların olumsuz etkilenme olasılığı daha yüksektir .

• Çocuklar: Dehidrasyon, hipotermi, korku, aileden ayrılma ve kiloya dayalı ilaç hataları riski.
• Yaşlılar: Sınırlı hareket kabiliyeti, kronik hastalık, ilaç kesintisi, sıcak ve soğuğa karşı hassasiyet ve düşmeler.
• Hamile kadınlar: Erken doğum, kanama, hipertansiyon, dehidrasyon ve doğum bakımı eksikliği riski.
• Engelli kişiler: Tahliye engelleri, iletişim engelleri, yardımcı cihazların kaybı ve barınaklara erişimde zorluk.
• Kronik hastalığı olanlar: Atlanan diyaliz, insülin yok, tansiyon ilacı yok, oksijen kaynağının kesilmesi ve kalp hastalığının kötüleşmesi riski.

Ambulans Afet Hazırlık Kontrol Listesi

CDC'nin tüm tehlikelere yönelik hazırlık rehberi, tahliye yollarını planlamayı, acil durum planlarını uygulamayı ve acil durumlarda yerel yetkililerin halkı nasıl uyaracağını bilmeyi vurgular .

Araç hazırlığı: Depo dolu, motor kontrol edildi, lastikler kontrol edildi, yedek lastik, lamba ve siren çalışıyor, GPS/harita hazır, akü şarjlı, araç belgeleri hazır.

Tıbbi ekipman: Oksijen tüpleri, balon-valf-maske, aspiratör, defibrilatör/AED, monitör, sedye, omurga tahtası/kaşık sedye, servikal yakalar, ateller, travma pansumanları, turnikeler, IV sıvılar, protokole göre acil ilaçlar, yanık pansumanları ve doğum seti.

Afet malzemeleri: Triyaj etiketleri, KKD (kask, eldiven, çizme, gözlük, maske/solunum cihazı), fenerler, piller, battaniyeler, yağmurluk, içme suyu, ekip için yiyecek ve şarj cihazı/power bank ile iletişim cihazı.

Ekip hazırlığı: Afet planı biliniyor, roller atanmış, iletişim planı biliniyor, alternatif yollar biliniyor, aile güvenlik planı yapılmış, kişisel ilaçlar taşınıyor, hidrasyon ve dinlenme planlanmış.

Doğal Afetlerde İletişim

METHANE Raporu

Yapılandırılmış bir büyük olay mesajı:

• M — Büyük olay ilan edildi mi? (Major incident declared?)
• E — Kesin konum (Exact location)
• T — Olayın türü (Type of incident)
• H — Tehlikeler (Hazards)
• A — Erişim yolları (Access routes)
• N — Yaralı sayısı (Number of casualties)
• E — Gerekli acil servisler (Emergency services required)

ATMIST Hasta Teslimi

• A — Yaş/İsim (Age/name)
• T — Olayın zamanı (Time of incident)
• M — Mekanizma (Mechanism)
• I — Bulunan yaralanmalar (Injuries found)
• S — Belirtiler/yaşamsal bulgular (Signs/vitals)
• T — Verilen tedavi (Treatment given)