Hürmüz Boğazı’nda kriz tırmanıyor: Üç ADNOC bağlantılı gemi saldırıya uğradı

İran’ın Hürmüz Boğazı’nın kapalı kalacağını açıklamasıyla diplomatik kriz, deniz taşımacılığı güvenliği, askeri gerilim ve enerji fiyatlarını aynı anda etkileyen daha geniş bir krize dönüştü. Bir haftadan kısa sürede Birleşik Arap Emirlikleri’nin (BAE) Abu Dabi Ulusal Petrol Şirketi’yle (ADNOC) bağlantılı üç gemisinin saldırıya uğradığı bildirildi. Boğazdan geçen ticari gemi sayısı da normal seviyenin yüzde 10’unun altına indi. Ancak boğazın kimin tarafından ne ölçüde kontrol edildiği ve bazı saldırıların sorumluluğu henüz tümüyle bağımsız biçimde doğrulanmış değil.

Üç ADNOC bağlantılı gemiye yönelik saldırılar

BAE, ADNOC bağlantılı bir geminin 14 Ağustos’ta Hürmüz Boğazı’ndan geçerken saldırıya uğradığını açıkladı. Bu, bir haftadan kısa süre içindeki üçüncü benzer olaydı. ADNOC, son olayda yaralanan olmadığını ve durumun kontrol altına alındığını bildirdi.

Daha önceki olaylarda ADNOC, iki gemisinin boğazdan geçiş sırasında saldırıya uğradığını doğrulamış ancak operasyonla ilgili daha fazla ayrıntı paylaşmamıştı. BAE ise saldırılardan İran’ı sorumlu tutarak ticari gemilere yönelik eylemlerin durdurulmasını ve boğazın tamamen yeniden açılmasını istedi.

Bu olayların etkisi yalnızca gemilerdeki hasar veya sefer gecikmeleriyle sınırlı değil. Tanker işletmecileri, mürettebat ve enerji ticareti yapan şirketler, dar su yolundan geçişin güvenlik riskini yeniden hesaplamak zorunda. Yeni bir saldırı, geçişleri daha da azaltabilir ve ham petrol taşımacılığının maliyetini yükseltebilir.

Ticari deniz taşımacılığı neredeyse durdu

Boğazdaki deniz trafiğine ilişkin bir rapora göre gemi geçişleri normal seviyenin yüzde 10’unun altına kadar geriledi. Aynı dönemde İran, gemilere kendi karasuları olarak tanımladığı güzergâhlarda kalmaları yönünde uyarıda bulundu. 17 Ağustos itibarıyla tanker trafiği hafta sonunda yavaşlamaya devam ederken, ABD ile İran arasında savaşı sona erdirecek bir barış anlaşması sağlanmamıştı.

Buradaki “kapanma” ifadesi, her geminin fiziksel olarak geçiş yapamadığı anlamına gelmeyebilir. Gemiler bekleyebilir, seferlerini durdurabilir, rotalarını değiştirebilir veya yalnızca ciddi kısıtlamalar altında ilerleyebilir. Ayrıca tarafların boğazın “tamamen kapalı” olup olmadığına ilişkin açıklamaları birbiriyle örtüşmüyor. Bu nedenle en temkinli değerlendirme şu: Ticari deniz trafiği ağır biçimde daralmış durumda, ancak gerçek geçiş koşulları anlık gemi verileriyle izlenmeye devam edilmeli.

Tahran, yeniden açılmayı ABD’nin tavizlerine bağlıyor

İranlı yetkililer, ABD politikasını değiştirmeden Hürmüz Boğazı’nın yeniden açılmayacağını söyledi. Tahran’ın dile getirdiği koşullar arasında savaşın sona erdirilmesi, ABD’nin deniz ablukası ve yaptırımlarının kaldırılması ve Amerikan askeri güçlerinin bölgeden çekilmesi bulunuyor.

İran tarafı ayrıca boğazın “İran’a ait kalacağını” savundu. Bu siyasi ve askeri söylem, su yolunun İran ile Umman arasındaki coğrafi ve hukuki gerçekliğiyle çelişiyor. Haberlerde, boğazın fiilî denizcilik yönetimi ve kontrolünün hâlâ tartışmalı olduğu, bu nedenle yalnızca taraflardan birinin açıklamasına dayanarak kesin bir kontrol sonucu çıkarılamayacağı vurgulanıyor.

Dolayısıyla krizin merkezinde en az iki ayrı soru var: Gemiler güvenli ve sürdürülebilir biçimde geçebiliyor mu? Taraflardan herhangi biri, uluslararası deniz taşımacılığı açısından kritik bu güzergâhın tamamı hakkında tek başına karar verme yetkisine sahip mi? Bu iki mesele aynı şey değil.

ABD ablukası ve Trump’ın “ABD toprağı” açıklaması

ABD, İran limanlarına yönelik deniz ablukasını sürdüreceğini, bunun süresiz devam edebileceğini ve ekonomik baskının artırılacağını açıkladı. Bu ortamda Donald Trump, İran yenilgiye uğratıldıktan sonra Hürmüz Boğazı’nı “çok yakında” ABD toprağı ilan edeceğini söyledi.

Açıklama bölgede ve uluslararası alanda tepki çekti. Hürmüz Boğazı İran ile Umman arasında yer alıyor; ABD’nin bu su yolu üzerinde mevcut bir egemenliği veya yargı yetkisi bulunmuyor. Öte yandan bazı haberlerde, bir Beyaz Saray yetkilisinin Trump’ın sözlerinin şaka olduğunu ve böyle bir planın danışmanlarla görüşülmediğini söylediği aktarıldı.

Bu nedenle açıklama, ayrıntıları belirlenmiş bir politika planından çok İran’a baskı kurmayı ve sert bir siyasi tutum sergilemeyi amaçlayan bir mesaj olarak değerlendiriliyor.

Körfez ülkeleri seyrüseferin yeniden başlamasını istiyor

BAE, ADNOC gemilerine yönelik saldırıları kınayarak ticari deniz taşımacılığının ve deniz güvenliğinin korunması gerektiğini belirtti. Katar, boğazın koşulsuz biçimde yeniden açılması çağrısı yaptı ve Hürmüz’ün bir baskı aracı olarak kullanılmasına karşı çıktı.

Kuveyt ve Bahreyn de saldırıları uluslararası hukuka, denizlerde seyrüsefer özgürlüğüne ve Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin 2817 sayılı kararına aykırı olarak niteledi. Mart ayında kabul edilen karar, İran’dan Körfez ülkelerine yönelik saldırıları durdurmasını talep ediyor. Körfez ülkeleri son gemi olaylarını kınarken bu karara tekrar tekrar atıfta bulundu.

Tepkiler, anlaşmazlığın artık yalnızca ABD ile İran arasındaki ikili müzakerelerden ibaret olmadığını gösteriyor. Deniz yoluyla enerji taşımacılığına ve ithalata bağımlı Körfez ülkeleri açısından boğazdaki uzun süreli aksama; deniz güvenliği, enerji arzı ve bölgesel istikrarı aynı anda baskı altına alıyor.

Petrol fiyatlarında jeopolitik risk primi

Deniz taşımacılığındaki aksama ve müzakerelerin tıkanması, piyasalarda arz kesintisi ihtimalinin yeniden fiyatlanmasına neden oldu. 17 Ağustos’un erken işlemlerinde Brent ham petrol vadeli kontratları varil başına yaklaşık 88,72 dolara yükseldi. Haberlerde, Brent ve ABD ham petrolü vadeli kontratlarının önceki hafta ADNOC tankerlerine ve bölgedeki diğer enerji tesislerine yönelik saldırıların etkisiyle yüzde 5’ten fazla değer kazandığı belirtildi.

Bu fiyat, boğaz krizinin küresel arzda aynı oranda bir açık yarattığı anlamına gelmiyor. Daha çok, piyasanın olası taşıma gecikmelerini, artan sigorta maliyetlerini, askeri tırmanışı ve müzakerelerin başarısız olma ihtimalini hesaba kattığını gösteriyor. Gemi geçişleri düşük kalır veya yeni ticari gemi saldırıları yaşanırsa, petrol fiyatlarındaki jeopolitik risk primi de yüksek kalabilir.

Bundan sonra hangi göstergeler izlenmeli?

Kısa vadede üç gelişme özellikle önem taşıyor:

• Gerçek gemi geçişleri: Tarafların “kapanma” ve “kontrol” tanımları farklı. Anlık denizcilik verileri, siyasi açıklamalara kıyasla boğazın normale dönüp dönmediğini daha iyi gösterebilir.
• Yeni ticari gemi saldırıları: Üçüncü ADNOC bağlantılı gemi olayı, riskin tekil bir olay olmayabileceğini gösteriyor. Yeni saldırılar, armatörlerin ve mürettebatın boğazdan geçme isteğini daha da azaltabilir.
• ABD ile İran arasında etkili müzakerelerin yeniden başlayıp başlamayacağı: İran yeniden açılmayı ABD’nin tavizlerine bağlarken Washington ablukayı ve ekonomik baskıyı sürdürüyor. Tarafların koşulları arasındaki fark, deniz trafiğinin normale dönmesini belirsiz kılıyor.

Şu aşamada en net sonuç, Hürmüz Boğazı’nın tamamen tek bir tarafın kontrolüne geçtiği değil. Asıl tablo; geçişlerin ağır biçimde daraldığı, ticari gemilerin sürekli saldırı riskiyle karşı karşıya olduğu, ABD ile İran’ın deniz ulaşımını müzakere ve baskı aracı olarak kullandığı ve küresel enerji piyasalarının bu belirsizliği fiyatladığı yönünde.