Rapor: Facebook, dünyanın bilinen en büyük yasa dışı yaban hayatı ticareti pazarı

Fiyat bilgisi bulunan tekliflerin toplam ilan değeri 66.014.467 dolar olarak hesaplandı. Bunun 65.042.748 dolarlık bölümü Facebook’taki ilanlara aitti . Bazı haberlerde bu rakam yuvarlanarak 65 veya 66 milyon dolar şeklinde veriliyor .

Satışa sunulanlar arasında halka kuyruklu lemurlar, örümcek maymunları ve şempanzeler gibi canlı hayvanların yanı sıra gergedan boynuzu ve pangolin pulları gibi hayvan parçaları da bulunuyordu . Araştırma, Nesli Tehlike Altındaki Yabani Hayvan ve Bitki Türlerinin Uluslararası Ticaretine İlişkin Sözleşme’nin (CITES) koruma listelerinde yer alan türleri de kapsıyordu . Facebook’ta tespit edilen ilanların yüzde 84’ü CITES Ek I kapsamındaki türlerle bağlantılıydı; bu ilanların yüzde 58,3’ü nesli tehlikede veya kritik tehlikede olan türleri içeriyordu . Tespitlerin yüzde 76’sı ise Facebook gruplarında gerçekleşti .

GI-TOC’a göre Facebook, bu alanda yalnızca diğer platformlardan biri değil. Platform, yasa dışı yaban hayatı ticaretinin yoğunlaştığı, alıcılar tarafından keşfedildiği ve ağlar tarafından büyütüldüğü başlıca dijital altyapıya dönüşmüş durumda .

Platformun tasarımı ticareti nasıl kolaylaştırıyor?

Rapor ve raporu inceleyen yayınlar, sorunun yalnızca yetersiz içerik denetiminden ibaret olmadığını; Facebook’un bazı tasarım özelliklerinin kaçakçılar için elverişli bir ortam oluşturduğunu savunuyor . Öne çıkan unsurlar şöyle:

• Kapalı ve özel gruplar: Satıcılar, ilanların genel aramalarda veya sıradan kullanıcıların akışında görünmesini zorlaştıran gizli gruplar kurabiliyor. Bu durum içeriklerin moderatörler tarafından fark edilmesini de güçleştiriyor .
• Anonim ya da takma adla paylaşım: Gerçek kimlik doğrulamasının sınırlı olması, satıcıların izlenmesini ve haklarında işlem yapılmasını zorlaştırıyor .
• Para kazanma araçları: Pazar yeri özellikleri, ödeme altyapısı ve reklam araçları; yaban hayatı ürünlerinin listelenmesini, tanıtılmasını ve geniş ölçekte alınıp satılmasını kolaylaştırıyor .
• Öneri algoritmaları: Araştırmacılara göre Facebook’un içerik öneri sistemleri, hayvanlarla ilgili içeriklerle ilgilenen kullanıcılara yasa dışı ilanları da gösterebiliyor. Böylece kullanıcıların doğrudan arama yapmasına gerek kalmadan ilanların erişimi genişliyor .
• Çok dilli denetimde yetersizlik: Yasa dışı ilanların yalnızca yaklaşık yüzde 12’si İngilizceydi. Buna karşın Meta’nın denetim sistemlerinin İngilizce içeriklere ağırlık vermesi, İngilizce dışındaki ilanların önemli bölümünün gözden kaçmasına neden olabiliyor .
• Otomatik yaptırım hataları: Araştırmacılar, açıkça platform politikalarını ihlal eden bazı içerikleri bildirdiklerinde, otomatik sistemlerden bu içeriklerin politika ihlali oluşturmadığı yönünde yanıtlar aldı .

Raporun alt başlığı — “Facebook yasa dışı yaban hayatı ticaretinin merkezi ve bu, tasarımın bir sonucu” — GI-TOC’un temel iddiasını özetliyor . Rapor yazarlarından Simone Haysom, Mongabay’e yaptığı açıklamada, “Dişi olan bir düzenlemeye ihtiyacımız var. Öz düzenleme işe yaramadı ve tamamen başarılı olması da pek olası değil” dedi .

Meta ne yanıt verdi?

Meta, 2026 tarihli GI-TOC raporunun bulguları hakkında kamuoyuna kapsamlı bir yanıt vermedi. Mongabay’in yorum talebine de şirketten yanıt gelmedi .

Meta bunun yerine Coalition to End Wildlife Trafficking Online adlı çevrim içi yaban hayatı kaçakçılığını sona erdirmeye yönelik koalisyona katılımını öne çıkarıyor. Şirket, bu çalışma kapsamında 2018-2025 arasında 63,3 milyon yasaklı yaban hayatı ilanını kaldırdığını ve şüpheli yasa dışı satıcıları engellediğini belirtiyor . Meta ayrıca otomatik tespit araçları kullandığını ve belirli arama terimleri için uyarı pencereleri gösterdiğini söylüyor .

Meta, daha önceki ayrı bir soruşturmanın ardından Endonezya’daki dokuz Facebook grubunu da kapattı. Mongabay ve Bellingcat’in ortak çalışması, bu gruplarda koruma altındaki hayvanların açıkça satıldığını ortaya koymuştu . Şirketin o dönemdeki sözcüsü, “Kötü niyetli kişiler yaptırımlardan kaçmak için taktiklerini sürekli geliştiriyor. Bu nedenle tehditlerin önünde kalabilmek için uzmanlarla ortaklık kuruyoruz” açıklamasını yaptı .

Ancak GI-TOC, gönüllü öz düzenlemenin başarısız olduğunu savunuyor. Rapor; platformlara yasal olarak uygulanabilir sorumluluklar getirilmesini, ülkeler arası düzenleyici iş birliğinin güçlendirilmesini, çok dilli tespit sistemlerinin zorunlu tutulmasını, uzman bildirim kanallarının oluşturulmasını ve bağımsız araştırmacıların platform verilerine erişebilmesini öneriyor .

Rapora göre algoritmaların şeffaf biçimde denetlenmesi, çok dilli moderasyon ve üçüncü tarafların etkili gözetimi yalnızca yaban hayatı kaçakçılığı için değil, çevrim içi platformlardaki diğer zarar türleriyle mücadele için de gerekli risk yönetimi adımlarını oluşturuyor .