Umman, Hürmüz Boğazı'nda Zorunlu Geçiş Ücretini Reddetti, Gönüllü Hizmet Modelini Önerdi

Haziran 2026'nın son haftasında, ABD-İran çerçeve anlaşması ve Devrim Muhafızları'nın (IRGC) artan tehditleriyle derinleşen Hürmüz Boğazı krizi sırasında, Umman Dışişleri Bakanı Seyyid Badr bin Hamad Al Busaidi net ve kesin bir pozisyon aldı: zorunlu transit ücreti olmayacak. 25 Haziran'da Bahreyn'in başkenti Manama'da düzenlenen Körfez İşbirliği Konseyi (KİK)-ABD ortak toplantısında ve sonrasındaki röportajlarda yaptığı açıklamalarla İran'ın fiyatlandırma hamlesini reddeden Busaidi, mevcut uluslararası deniz hukukuna dayalı bir uzlaşı olarak gönüllü bir sistem önerdi .

Temel Ret: 'Geçiş Ücreti Yok'

Busaidi, 25 Haziran'da ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio ve Körfez ülkelerinin dışişleri bakanlarının katıldığı Manama'daki ortak bakanlar toplantısında, "Hürmüz Boğazı'nın yönetimine ilişkin gelecekteki düzenlemelerin transit geçiş ücretlerinin dayatılmasını içermeyeceğini" açıkça belirtti . Umman hükümeti ayrıca, transit ücretlerinin Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi'ne (UNCLOS) göre "uluslararası düzeyde yasaklandığını" ayrıca duyurdu .

Bu açıklamanın zamanlaması oldukça kritikti. Busaidi'nin bu net tutumu, İran ve Umman'ın 23 Haziran'da "Hürmüz Boğazı'nın yönetiminde sağlanan hizmetler için tahsil edilecek maliyetleri inceleme" konusunda anlaştıkları ortak bir bildiri yayınlamalarından sadece iki gün sonra geldi . Ayrıca, İran'ın bir gün önce, Birleşmiş Milletler (BM) destekli, Umman'ın mahsur kalan gemileri tahliye planını reddetmesinin ardından Busaidi'nin Manama deklarasyonu, Muskat ile Tahran'ın bu ortak anlaşmayı nasıl farklı yorumladığına dair net bir çizgi çekti .

Gönüllü Alternatif: Malakka Boğazı Modeli

Umman, zorunlu geçiş ücretleri yerine, Güneydoğu Asya'daki Malakka Boğazı'nı yöneten mekanizmaya benzer bir gönüllü ücret sistemi önerdi . Bu uzlaşı planı kapsamında, enerji ithal eden devletler ve nakliye şirketlerinden, zorunlu geçiş ücretleri yerine seyir yardımcıları ve hizmetler için küçük, zorunlu olmayan bir katkı payı ödemeleri istenecek. Bu teklif, Umman ve İran'ın uluslararası deniz hukuku sınırları içinde kalarak yeni bir gelir akışına erişmesini sağlamayı hedefliyor .

Muskat yönetimi ayrıca 24 Haziran'da Uluslararası Denizcilik Örgütü (IMO) ile koordineli olarak geçici bir deniz koridoru açtı ve Deniz Hukuku kapsamında serbest ve güvenli geçiş taahhüdünü yineledi . Umman açıklaması, bu koridordan geçişin "transit ücreti uygulanmaksızın" yapılacağını vurgulayarak, İran'ın boğazı ortak yönetim ve zorunlu maliyet alanı olarak sunma çabasına doğrudan karşı çıktı .

Kritik Ayrım: Ücretler ve Denizcilik Hizmetleri

Busaidi, zorunlu geçiş ücretleri ile gönüllü denizcilik hizmet maliyetleri arasında keskin bir hukuki ayrım yaptı. İran'la yapılan görüşmelerin, kılavuzluk, seyir yardımcıları ve trafik yönetimi gibi gönüllü denizcilik hizmetlerini kapsadığını, zorunlu geçiş ücretlerini değil, açıkladı .

23 Haziran'daki ortak İran-Umman bildirisi, iki ülkenin "Hürmüz Boğazı'nın yönetiminde sağlanan hizmetler için tahsil edilecek maliyetleri inceleyeceğini" belirtmişti . Umman, o zamandan beri bunun isteğe bağlı hizmet bedeli anlamına geldiğinde, transit geçiş ücreti olmadığında ısrar etti . Busaidi, 29 Haziran'da The Guardian gazetesine verdiği demeçte bu ayrımı netleştirdi: "Hürmüz Boğazı'ndan geçiş için ücret dayatılmasını desteklemiyoruz, bu uluslararası düzeyde yasaktır; oysa hizmet ücretlerine izin verilmektedir ve İran tarafıyla bu konuda görüşmeler devam etmektedir" .

İran'dan Umman'a Uyarı: Velayeti'nin Tepkisi

İran Lideri'nin kıdemli danışmanı Ali Ekber Velayeti, Haziran ayı sonu boyunca yaydığı ve geniş çapta Umman'ın İran'ın fiyatlandırma politikasından kopuşuna doğrudan bir tepki olarak yorumlanan artan dozda uyarılarda bulundu.

• 6 Haziran'da, İran'ın artan gücünün ABD'yi bir anlaşma aramaya "zorladığını" ve "Batı'nın uzun süredir korktuğu kabusun gerçekleştiğini" savundu .
• 8 Haziran'da, "Direniş'in hem Hürmüz Boğazı'nı hem de Bab el-Mendeb'i kilitleme kapasitesine sahip olduğu" uyarısında bulundu .
• En dikkat çekici şekilde 26 Haziran'da X hesabından yaptığı paylaşımda, Basra Körfezi'ndeki Umman dahil Arap devletlerinin "istikrarlarını İran'ın Hürmüz Boğazı yönetimine borçlu olduklarını" söyleyerek Manama toplantılarından çıkan ortak ABD-KİK bildirisini eleştirdi .

Bu sözler genel olarak Körfez Arap devletlerine yönelik olsa da, analistler İran'ın pozisyonundan son diplomatik ayrılışı göz önüne alındığında asıl hedefin Umman olduğunu belirtti.

İran-Umman Ortak Hürmüz Komitesi'nin İlk Toplantısı

29 Haziran 2026'da, İran Dışişleri Bakan Yardımcısı Kazım Garibabadi ve Umman Devlet Bakanı Abdülaziz el-Hinai, Maskat'ta 'Hürmüz Ortak Komitesi'nin ilk toplantısını gerçekleştirdi . Garibabadi, "Hürmüz Boğazı'nın yeni yönetimine ilişkin ortak bildirinin hükümlerinin uygulanması hakkında görüş alışverişinde bulunduklarını" ancak ilk tur teknik görüşmelerin ancak tüm koşullar yerine getirildiğinde, tarih ve yer üzerinde anlaşmaya varıldığında yapılacağını vurguladı .

Komite ilk olarak 23 Haziran'da İran Dışişleri Bakanı Araghchi ve Meclis Başkanı Galibaf'ın Maskat ziyareti sırasında kararlaştırılmıştı . Savaş Çalışmaları Enstitüsü (ISW), bu mekanizmanın İran'ın "boğazdan geçişi düzenlemesine ve kendi takdirine bağlı olarak geçişi kısıtlama kararı almasına" olanak tanıyabileceği uyarısında bulundu .

Daha Geniş Bağlam: ABD-İran Anlaşması, KİK Muhalefeti ve Doha Görüşmeleri

Umman'ın tutumu tek başına ele alınamaz. Haziran 2026'nın sonundaki jeopolitik manzara şunları içeriyordu:

• ABD-İran çerçeve anlaşması: 17 Haziran'da Başkan Trump ve İran Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan, düşmanlıkları sona erdirmek ve boğazı yeniden açmak için bir mutabakat zaptı imzaladı . Umman bu anlaşmayı desteklediğini ve gelecekteki geçişin ücretsiz olacağını belirtti .
• KİK muhalefeti: 25 Haziran'daki Manama toplantısında ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio ve KİK dışişleri bakanları, boğazda herhangi bir geçiş ücretine karşı çıkan ortak bir bildiri yayınladı; Velayeti daha sonra bu bildiriye saldırdı .
• İran, BM destekli planı reddetti: 25 Haziran'da İran, BM destekli Umman'ın mahsur kalan gemileri tahliye planını reddederek bunu daha geniş Umman yönetim önerilerinin ilk aşaması olarak nitelendirdi .
• Doha görüşmeleri: Katar Başbakanı Şeyh Muhammed bin Abdurrahman Al Sani, 24 Haziran'da Maskat'ı ziyaret ederek Hürmüz operasyonlarının geleceği konusunda İran, Irak ve Körfez Arap devletlerini kapsayan müzakereleri başlattı. Körfez ülkelerinin geçiş ücreti olmaması için baskı yapması bekleniyor . Planlanan Doha görüşmeleri, boğazın yönetişimine ilişkin çok taraflı tartışmaların bir sonraki aşaması olarak görülüyor.
• Devam eden İran eylemleri: IRGC, su yolu üzerinde uzun vadeli kontrol kurma hedefini ilerletmek için gemilere saldırmaya ve tehdit etmeye devam etti .