Trump’ın İran’ın nükleer planları iddiası neden doğrulanamıyor?

3 Ekim’de, ABD ve İsrail’in İran’la savaşı sekizinci ayına girerken ABD Başkanı Donald Trump, İran’ın nükleer silah planlarından “neredeyse vazgeçtiğini” söyledi. Bu, Trump’ın İran’ın niyetlerine ilişkin değerlendirmesi; Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’nın (IAEA) doğruladığı bir tespit değil. Ajans, İran’ın nükleer maddelerinin ve tesislerinin durumunu şu anda doğrulayamadığını belirtiyor. 719

Mevcut bilgiler neyi gösteriyor?

İran ile ABD arasında Haziran 2026’da imzalanan mutabakat, İran’ın nükleer silah edinmeyeceği veya geliştirmeyeceği yönünde bir taahhüt içeriyor. Ayrıca ABD Ulusal İstihbarat Direktörü, mart ayında İran’ın uranyum zenginleştirmeye yeniden başlamadığını söylemişti. Bunlar önemli bilgiler olsa da İran’ın nükleer silah planlarından kalıcı olarak vazgeçtiğini tek başına kanıtlamıyor. 1718

Temel sorun, bağımsız denetim yapılabilmesi için gereken erişim ve bilgilerin bulunmaması. IAEA, Haziran 2025’te İran’daki nükleer tesislere düzenlenen saldırıların ardından denetçilerini ülkeden çekti. Ajansın Genel Direktörü Rafael Grossi, İran’ın nükleer maddelerin ve tesislerin durumunu doğrulamak için gereken bilgi ve erişimi sağlamadığını, bu boşluğun ciddi bir nükleer yayılma riski yarattığını söyledi. 1819

Bu nedenle IAEA, Trump’ın İran’ın niyetlerine ilişkin iddiasını bağımsız biçimde doğrulayamıyor. Ancak denetim yapılamaması da tek başına İran’ın nükleer silah peşinde olduğunun kanıtı değil. 19

Washington ve Tahran’ın müzakere tutumları

Washington, diplomasi seçeneğini açık tutarken baskıyı da sürdürüyor. Trump, İran’ın son barış teklifini yetersiz bulduğunu söyledi ve yeniden hava saldırısı düzenlenmesi ihtimalini gündemde tuttu. ABD yönetimi ayrıca İran yaptırımlarını izleyen BM uzmanlar panelinin görev süresinin uzatılmasını destekledi. 5

Tahran’ın resmî taahhütlerinden biri, Haziran mutabakatında yer alan nükleer silah geliştirmeme veya edinmeme sözü. İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi ise yeni yaptırımların ya da askerî eylemlerin çözüm olmayacağını savunarak müzakereyle varılacak bir sonucun gerekli olduğunu söyledi. 183

Bir başka haberde, Arakçi’nin yaptırımların hafifletilmesi karşılığında bombalanan tesislere denetçilerin erişimini yeniden sağlamayı özel görüşmelerde önerdiği ileri sürüldü. İran bu haberi yalanladı. Bu nedenle söz konusu iddia, üzerinde anlaşılmış bir teklif ya da Tahran’ın kesinleşmiş müzakere tutumu gibi sunulmamalı.

IAEA denetimleri ile BM yaptırım paneli aynı şey değil

IAEA’nın görevi nükleer güvenceler ve doğrulama: Ajans, İran’ın nükleer maddeleri ve tesislerinin durumunu değerlendirmek için bilgiye ve sahaya erişime ihtiyaç duyuyor. Son dönemde tartışma konusu olan BM uzman panelinin görevi ise İran’a yönelik yaptırımların uygulanmasını izlemekti. 19

Çin ve Rusya, panelin görev süresini uzatmayı öngören ABD destekli tasarıyı veto etti. Çin, nükleer anlaşmazlığın çözümünde müzakerelerin izlenmesi gereken yol olduğunu savunuyor; Çin ve Rusya yaptırımların hukuki dayanağına da itiraz ediyor. Associated Press’e göre veto, önerilen izleme görev süresinin uzatılmasını engelledi; yaptırımları sona erdirmedi: yaptırımlar yürürlükte kaldı.

Bu ayrım önemli: Yaptırımların izlenmesine ilişkin siyasi anlaşmazlık, IAEA’nın İran’daki tesislere erişimini geri getirmiyor; siyasi bir taahhüt de denetimin yerini tutmuyor. Doğrulama açığı kapanmadığı sürece Trump’ın İran’ın nükleer planlarına ilişkin sözleri bağımsız olarak teyit edilmiş sayılamaz. 1819