Çin’in çip üretimini sınırlamak isteyenler neden DUV makinelerinin bakımını da durdurmayı öneriyor?

Eski ABD yetkilileri, Çin’e immersion derin ultraviyole (DUV) litografi makinelerinin satışının ve bu makinelerin servisinin tamamen durdurulmasını istiyor. Gerekçeleri şu: Yeni ihracatları sınırlamak, daha önce Çin’e ulaşmış makineleri devre dışı bırakmıyor. Üstelik bu makineler bakım ve teknik destek almaya devam ederse çalışır durumda kalabilir. Önerinin arkasındaki aciliyet duygusu, Çin’e ait üretim tesislerinin 2026 başına kadar tahminen 343 immersion DUV sistemi edindiği iddiasına dayanıyor. Makinelerin toplam değerinin milyarlarca dolar olduğu belirtiliyor; ancak bu sayı kamuya açık, doğrulanmış bir envanter değil.3

EUV yoksa gelişmiş çip üretimi de yok mu?

En gelişmiş çiplerin üretiminde kullanılan aşırı ultraviyole (EUV) litografi sistemleri Çin’e satılmıyor. Ancak bu, Çin’in gelişmiş çip üretemeyeceği anlamına gelmiyor. DUV makineleri, aynı katman üzerinde tekrar tekrar desenleme gibi daha karmaşık yöntemlerle 7 nanometre sınıfı işlemcilerin üretiminde kullanılabiliyor. Teknolojiye ilişkin bir rapor, Çinli üreticilerin EUV kullanmadan bu sınıfta çip ürettiğini aktarıyor.15

Bu nedenle eski yetkililer, Çin’de birikmiş olabilecek immersion DUV makinelerinin özellikle yapay zekâda kullanılabilecek çiplerin üretimini destekleyebileceğinden kaygı duyuyor. Stok tahmini de bu savın merkezinde: Mevcut makineler çalışmayı sürdürürse yalnızca yeni satışları durdurmak üretimi kısa sürede sınırlamayabilir.315

Öneri mevcut kısıtlamalardan nasıl ayrılıyor?

Hollanda’nın ihracat kuralları, belirli gelişmiş litografi makinelerinin satışı için lisans alınmasını gerektiriyor. Önerilen yaklaşım daha geniş kapsamlı: Çin genelinde immersion DUV ekipmanı satışını kısıtlamanın yanı sıra, hâlihazırda kullanılan makinelerin servis hizmetini de durdurmayı hedefliyor. Böylece kısıtlama yalnızca belirli sevkiyatlarla ya da tek tek listelenmiş şirketlerle sınırlı kalmayabilir.4

Servis konusu önemli, çünkü satış yasağı yalnızca gelecekte teslim edilecek makineleri etkiler. Çin’in önde gelen iki bellek çipi üreticisiyle ilgili bir haberde, bu şirketlerin stokladığı ekipmanın planlanan kapasite artışlarını üç yıl boyunca destekleyebileceği aktarılıyor. Bu bulgu söz konusu şirketlerin planlarına ilişkin; Çin’deki bütün fabrikaların yeni makine veya servis olmadan ne kadar süre çalışabileceğini göstermiyor.19

MATCH Act neyi değiştirebilir?

MATCH Act, kısıtlamaları genişletmeyi ve ABD kurallarını Hollanda ile Japonya gibi müttefiklerin kurallarıyla uyumlu hâle getirmeyi amaçlayan ayrı bir yasama girişimi. Reuters’ın gördüğü, kapsamı daraltılmış son taslakta da ASML’nin immersion DUV makinelerine Çin genelinde kısıtlama getirilmesi yer alıyordu. Ancak bu bir yasa tasarısı; yürürlüğe girmiş genel bir yasak değil.12

Müttefikler kurallarını ABD’ninkilerle uyumlu hâle getirmezse Washington’ın, ABD teknolojisi içeren ekipmanları kapsayacak şekilde ihracat kontrolü yetkisini genişletmeye çalışabileceği bildiriliyor. Buna Genişletilmiş Yabancı Doğrudan Ürün Kuralı (Foreign Direct Product Rule) da dahil olabilir. Ancak bu, ABD’nin Hollandalı bir tedarikçiye Hollanda’nın iş birliği olmadan otomatik olarak kapsamlı bir servis yasağı uygulayabileceğinin kanıtı değil; söz konusu olan önerilen bir yaptırım yolu.9

ASML ve Çin açısından olası bedeller

Yasak, ASML’nin Çin’deki işlerini etkileyebilir; ancak mevcut satış verileri servis kısıtlamasının şirkete ya da Çin’in çip üretimine nasıl yansıyacağını tek başına göstermiyor. Çin’in ASML’nin net sistem satışlarındaki payının 2026’nın ilk çeyreğinde yüzde 19, ikinci çeyreğinde ise yüzde 14 olduğu bildirildi.58

Çin, kendi immersion litografi makinelerini geliştirmeye de çalışıyor. Mevcut haberler ilerleme kaydedildiğini aktarsa da yerli alternatiflerin ne hızla üretilebileceği ve ticari açıdan ne kadar rekabetçi olacağı belirsiz.18 Bu belirsizlik iki yönde de etkili: Yerli makineler zamanla kısıtlamaların etkisini azaltabilir; kısa vadede ise ithal ekipman ve teknik desteğe erişimin kesilmesi üretimi zorlaştırabilir.

Sonuç: Tartışmanın odağında yalnızca satış değil, bakım da var

Önerinin temel savı basit: Çin’deki tahmini makine stoku büyükse ve servis bu makinelerin kullanılabilir kalmasına yardımcı oluyorsa, yalnızca yeni satışları durdurmak önemli bir araç filosunu çalışır durumda bırakabilir. Fakat 343 rakamı doğrulanmış bir envanter değil, MATCH Act yasalaşmış değil ve ne yerli üretim çabaları ne de ASML’nin satış oranları kapsamlı bir yasağın Çin’in çip kapasitesini ne kadar hızlı değiştireceğini ortaya koyuyor.