IEA Başkanı Birol’dan Avrupa için dizel uyarısı: Arz neden bu kadar hassas?

Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) Başkanı Fatih Birol’un uyarısının özü, Avrupa’nın dizel tedarikinde hızlı bir alternatif bulmakta zorlanabilecek olması. Kıta yakıtın önemli bölümünü ithal ediyor; tam da kış yaklaşırken başlıca tedarikçilerde aksaklıklar yaşanıyor ve stoklar zayıflıyor. Bu tablo, fiyatların daha da yükselmesi ya da bazı pazarlarda tedarik sıkıntısı görülmesi riskini artırıyor. Ancak bu, Avrupa’nın bu kış kesin olarak dizelsiz kalacağı yönünde bir öngörü değil. 829

Arzı daraltan iki cephe

Orta Doğu’daki çatışma, bölgeden yapılan sevkiyatları aksatıp rafineri faaliyetlerini etkiliyor. Rusya’da ise Ukrayna’nın rafinerilere yönelik saldırıları üretimi sekteye uğrattı; Moskova ayrıca dizel ihracatını kısıtladı. Bu gelişmeler, küresel piyasaya ulaşan yakıt miktarını azaltırken stokların da tarihî düşük seviyelere gerilemesine katkıda bulundu. Avrupa ve ABD’de dizel fiyatları rekor seviyelere çıktı. 2

Sıkışıklığın önemli bir nedeni, rafinerilerin arz açığını kolayca kapatamaması. Dizel, ham petrolden farklı olarak rafinerilerde işlenerek elde ediliyor; dolayısıyla ham petrol stoklarını artırmak, rafineri kapasitesi sınırlıysa piyasaya hemen daha fazla dizel sunulacağı anlamına gelmiyor. Rafinerilerdeki aksaklıklar ve sınırlı yedek kapasite, tedarik sorunlarının fiyatlara daha hızlı yansımasına yol açabiliyor. 18

Avrupa neden daha hassas?

Avrupa’nın ithalata bağımlılığı, alıcıları azalan sevkiyatlar için daha yoğun rekabete sokuyor. Ağustos ayında Avrupa’nın deniz yoluyla aldığı dizelin yaklaşık yarısı ABD’den geldi. Bu nedenle başka tedarikçiler üretimlerini hızla artıramazken ABD’den gelen akış, Avrupa için özellikle önemli bir kaynak hâline geliyor. 8

Düşük stoklar da olası kesintilere karşı hareket alanını daraltıyor: Piyasada beklenmedik bir aksama olduğunda devreye girecek tampon daha küçük. IEA, küresel dizel sıkışıklığının gelecek yıla sarkabileceğine ilişkin işaretlere dikkat çekiyor. 2

Acil stoklar ne kadar yardımcı olabilir?

Birol, ihtiyaç doğarsa IEA üyesi hükümetlerin yeni acil stok salımlarını görüşebileceğini söyledi; bu açıklama, yeni bir salımın kararlaştırıldığı anlamına gelmiyor. Böyle bir adım kısa vadede piyasaya ürün sağlayıp fiyat baskısını hafifletebilir. Ancak stok kullanımı, hasar gören rafinerileri yeniden çalıştırmaz veya aksayan sevkiyatları kalıcı olarak geri getirmez. 15

Üstelik acil stokların ham petrolden oluşması hâlinde, petrolün dizel gibi ürünlere dönüştürülmesi için rafineri kapasitesi gerekir. Bu yüzden ürün stoklarının piyasaya verilmesi, bazı durumlarda dizel arzına daha doğrudan destek sağlayabilir; ham petrol stoklarının etkisi ise daha dolaylı ve yavaş olabilir. 1815

Ülkelerin adımları ve ABD’den gelebilecek risk

Sırbistan, iç piyasadaki arzı desteklemek amacıyla devlet rezervlerinden yaklaşık 5.000 ton dizeli piyasaya sunma kararı aldı ve petrol ürünleri ihracatına yönelik kısıtlamaları uzattı. İtalya’da ise Eni’nin Enilive birimi, akaryakıt satış fiyatına geçici tavan uygulaması duyurdu. Bu tür önlemler yerel tüketicilerin üzerindeki baskıyı hafifletebilir; ancak Avrupa genelindeki dizel arzını kayda değer ölçüde artırmaz.

Avrupa açısından bir başka belirsizlik, ABD’nin dizel ihracatına 90 gün süreyle yasak getirebileceği yönündeki haberler. Böyle bir yasak, Avrupa’nın önemli bir tedarik kanalını daraltıp uluslararası fiyatları yukarı itebilir. Ancak haberleştirilen plan yürürlüğe konmuş bir karar değil: Beyaz Saray söz konusu planı yalanladı; ABD Enerji Bakanı Chris Wright da yasağın ters tepebileceğini, rafinerilerin depolama alanı bulamayınca üretimi kısmak zorunda kalabileceğini söyledi. Avrupa Birliği de konuya ilişkin kaygılarını Washington’a iletti.