Yapay zekâda söz hakkı talebi: Gelişmekte olan ülkeler neden masada olmak istiyor?

Eylül 2026’da Birleşmiş Milletler’de yapılan yapay zekâ tartışmalarında gelişmekte olan ülkelerin talebi açıktı: Kendileri için önemli kararlar alınırken yalnızca teknoloji kullanıcıları olarak görülmek istemiyorlar. Yapay zekânın nasıl tasarlanacağına ve hangi kurallara tabi olacağına da katkı sunmayı talep ediyorlar. Çünkü teknolojinin geliştirilmesi ve yönetimi ağırlıklı olarak zengin ülkelerin ve şirketlerin elinde kalırsa, ortaya çıkan sistemler yerel ihtiyaçları karşılamayabilir; küresel eşitsizlikler de derinleşebilir. 1

Kongo Demokratik Cumhuriyeti Dışişleri Bakanı Thérèse Kayikwamba Wagner, gelişmekte olan ülkelerin başka yerlerde tasarlanmış teknolojilerin “salt kullanıcısı” ya da katılmadıkları standartların alıcısı konumuna indirgenmemesi gerektiğini vurguladı. Bu çağrı, yalnızca temsile değil, yapay zekânın ekonomik ve toplumsal faydalarının kimlere ulaşacağına da ilişkin. 1

Fırsat var; ancak herkes aynı yerden başlamıyor

Yapay zekâ, üretkenliği artırma ve sağlık, eğitim gibi alanlardaki kamu hizmetlerini destekleme potansiyeli taşıyor. Dünya Bankası, özellikle düşük maliyetli araçların yerel ihtiyaçlara uyarlanmasının gelişmekte olan ülkeler için fırsat yaratabileceğine dikkat çekiyor. Kurum aynı zamanda yapay zekânın çağrı merkezleri ile yazılım, finans ve iş hizmetlerindeki bazı başlangıç seviyesi işleri azaltabileceği uyarısında bulunuyor.

BM’deki tartışmalarda bir başka kaygı da faydaların eşit dağılmamasıydı. Yapay zekâya erişim ve teknolojiyi geliştirme kapasitesi birkaç ülke ve şirkette yoğunlaşırsa, teknolojinin ekonomik getirileri de aynı ölçüde dar bir çevrede toplanabilir. Bu durum, mevcut dijital ve ekonomik uçurumu büyütme riski taşıyor. 7

Bağlantı, elektrik ve beceri açığı

Yapay zekâdan yararlanmak yalnızca yazılım edinmekle bitmiyor. Güvenilir elektrik, erişilebilir internet ve hesaplama altyapısının yanı sıra, teknolojiyi geliştirecek, yerel koşullara uyarlayacak ve kullanacak eğitimli insanlara ihtiyaç var. Dünya Bankası, birçok ülkenin ileri teknoloji üretiminde gerekli olan çip, veri merkezi ve uzmanlık kapasitesine kısa vadede erişmesinin zor olduğuna işaret ediyor; bu nedenle mevcut araçları yerel koşullara uyarlamak önem taşıyor.

BM’nin paylaştığı verilere göre 2,2 milyar kişi çevrim dışı. Genel Sekreter’in raporu da yapay zekâ alanındaki kapasite geliştirme finansmanının parçalı olduğunu ve bölgeler arasında önemli boşluklar bulunduğunu belirtiyor. Dolayısıyla tartışma, yalnızca kuralların nasıl yazılacağıyla değil, bu kuralları uygulayacak altyapı ve kaynakların nasıl yaygınlaştırılacağıyla da ilgili.

Küresel iş birliği çağrısı ile Trump’ın yaklaşımı arasındaki fark

BM Genel Sekreteri António Guterres, ülkelerin kendi başlarına alacağı önlemlerin gerekli olduğunu ancak yapay zekânın sınır aşan riskleri için uluslararası eşgüdümün de şart olduğunu savundu. Ülkeleri güvenlik risklerine ilişkin bilgi paylaşmaya, test ve değerlendirme çalışmalarında iş birliği yapmaya ve ortak koruyucu önlemler geliştirmeye çağırdı. 410

Yapay zekâ sektöründen bazı yöneticiler de hükümetlerin teknoloji şirketleriyle birlikte hareket etmesi gerektiğini dile getirdi. Ancak sektör içinde düzenlemenin kapsamı konusunda görüş ayrılıkları bulunuyor. 3

ABD Başkanı Donald Trump ise BM’de yapay zekâya yönelik risk uyarılarını küçümsedi, uluslararası düzenleme girişimlerine karşı çıktı ve teknolojinin “süper zekâ” olarak adlandırılmasını savundu. Bununla birlikte, ABD makamlarının gelişmeleri yakından izleyeceğini ve gerekirse müdahale edebileceğini söyledi. Bu yaklaşım, ortak uluslararası kurallar isteyen liderlerin çağrısından belirgin biçimde ayrılıyor. 91315

Gelişmekte olan ülkelerin temel mesajı, yapay zekânın geleceğini yalnızca teknolojiye en çok yatırım yapanların belirlememesi gerektiği. Onlara göre kapsayıcı bir yönetim, hem riskleri sınırlamak hem de teknolojinin faydalarının daha geniş kesimlere ulaşmasını sağlamak için söz hakkını ve uygulama kapasitesini birlikte ele almalı. 110